5. Mocarstwa atomowe i ich arsenały
ROZDZIAŁ DRUGI


Powrót do indeksu sekcji

5.2 Zadeklarowane państwa

Historycznie do grona "mocarstw atomowych" zaliczane były Stany Zjednoczone, Związek Radziecki (Rosja), Wielka Brytania, Francja i Chiny. Kraje te jako pierwsze osiągnęły poziom rozwoju technologicznego, pozwalający na zbudowanie broni jądrowej. W czasach zimnej wojny państwa te również rozpoczęły i aktywnie uczestniczyły w wyścigu zbrojeń, którego istotnym - jeżeli nie najważniejszym - elementem były strategiczne siły jądrowe. Konkurencja ta doprowadziła do bardzo dynamicznego rozbudowania zarówno typów broni nuklearnej, jak również wielkości zgromadzonych arsenałów. Wraz z upływem lat wiodące potęgi - Stany Zjednoczone i Związek Radziecki - zaczęły inwestować coraz więcej wysiłku w zbudowanie zaawansowanych środków przenoszenia, pozwalających dostarczać ładunki jądrowe szybciej i bardziej precyzyjne w dowolny cel na świecie. W efekcie ciężkie i trudno transportowane głowice o sile wybuchu kilku czy kilkudziesięciu megaton zaczęły być niepraktyczne, ustępując miejsca mniejszym konstrukcjom o regulowanej sile wybuchu. Chociaż od tamtego czasu do grona państw posiadających broń jądrową dołączyły nowe kraje, trend ten nie uległ zmianie.

Najczęściej ładunki jądrowe, a także całe arsenały, porównuje się poprzez siłę eksplozji wyrażoną w liczbie megaton trotylu (TNT). Jest to bardzo obrazowy wskaźnik, przydatny szczególnie przy szacowaniu długofalowych efektów użycia broni jądrowej (np. skażenia promieniotwórczego). Ponieważ potencjalna destruktywność broni nuklearnej nie jest liniowo proporcjonalna od jej ładunku, wprowadzono pojęcie ekwiwalentu (równoważnika) megatonowego (EMT). Jest on równy sile wybuchu podniesionej do potęgi (2/3). Korzystając z tej zależności można wyliczyć, że zdetonowanie np. 5 głowic o sile 200 kt każda spowoduje znacząco większe zniszczenia niż eksplozja pojedynczej głowicy 1 Mt. Siła eksplozji nie powinna być zatem jedynym wskaźnikiem wielkości arsenału atomowego. Bardziej pomocnym wskaźnikiem może być liczba głowic, zwłaszcza w sytuacjach, gdy każda głowica jest wystarczająco duża aby zniszczyć przydzielony jej cel. Nawet jeżeli cel jest za duży i wymaga uderzenia wielu głowic, to i tak ich liczba nie przekroczy kilku sztuk. Dlatego liczba głowic jest relatywnie dobrym wskaźnikiem oceny potencjału jądrowego.

Dodatkową komplikacją w rozważaniu wielkości arsenałów atomowych jest fakt, iż Stany Zjednoczone i Rosja cały czas wyzbywają się pozostałości zimnej wojny. Oba kraje składują duże ilości głowic starszego typu, które nie zostały jeszcze zniszczone, nie są jednak oficjalną częścią arsenałów. W pracy tej nie uwzględniono tego typu uzbrojenia (głównie z powodu braku danych). Trzeba jednak pamiętać, że takie wyposażenie nadal istnieje i w przypadku konieczności może być szybko przygotowane do użycia. Nawet po demontażu, drogi materiał nuklearny nadal istnieje, często w formie komponentów wojskowych, z których w krótkim czasie można zbudować nowe głowice.

W niniejszym rozdziale przedstawiono przegląd arsenałów jądrowych państw, które jawnie zadeklarowały posiadanie broni nuklearnej. Poza wymienionymi wcześniej pięcioma mocarstwami atomowymi, do tego grona obecnie zalicza się także Indie, Pakistan, a także Koreę Północną. Chociaż jest niemal pewne, że Izrael dysponuje bronią jądrową - z uwagi na politykę tego kraju, zakładającą zaprzeczanie posiadaniu broni masowego rażenia - opis uzbrojenia Izraela został przedstawiony w rozdziale 5.3.2.

Broń jądrowa na świecie - dane szacunkowe na 2010 rok

Państwo Głowice strategiczne Głowice taktyczne Łączna liczba głowic 1 Łączna siła wybuchu 2 Komentarz
Stany Zjednoczone 1.952 500 9.400 2.028 Mt Blisko połowa (ok. 200) głowic taktycznych składowanych jest w bazach w Europie
Rosja 2.675 2.050 12.000 2.687 Mt
Wielka Brytania 225 0 225 17 Mt
Francja 300 0 300 37 Mt
Chiny 180 ? 240 225 Mt W przypadku Chin większość tylko niewielka część głowic strategicznych może być przenoszona na odległości międzykontynentalne
Izrael 60-80 0 60-80 b/d
Indie 60-80 0 60-80 b/d
Pakistan 70-90 0 70-90 b/d
Korea Północna 0 0 10 0 Z uwagi na zaawansowanie północnokoreańskiego programu j?drowego, przyjmuje się że państwo to nie posiada sprawnych bojowo głowic nuklearnych
Źródło: "Global nuclear weapons inventories, 1945-2010", Robert S. Norris i Hans M. Kristensen, Bulletin of the Atomic Scientist, Lipiec/Sierpień 2010
(1)- Uwzględnia wszystkie sprawne głowice - znajdujące się w czynnej służbie, rezerwie oraz przeznaczone do demontażu.
(2)- Łączna siła wybuchu - wyrażona w megatonach wartość obliczona dla głowic znajdujących się w czynnej służbie (z wyłączeniem rezerw oraz głowic przeznaczonych do demontażu)

5.2.1 Stany Zjednoczone Ameryki

Historia amerykańskiego programu jądrowego została przedstawiona w rozdziale "Kalendarium rozwoju broni nuklearnej".

5.2.1.1 Wprowadzenie

Od chwili wynalezienia broni nuklearnej Stany Zjednoczone zbudowały około 70.000 głowic bojowych a zdemontowały w przybliżeniu 60.000 z nich, przy czym większość materiału rozszczepialnego została odzyskana i wykorzystana ponownie. Stany Zjednoczone posiadają obecnie około 10,000 głowic, ale tylko niecałe 5,200 stanowi aktywną część arsenału jądrowego - w postaci uzbrojenia broni strategicznej i taktycznej a także czynnej rezerwy. Pozostałe kilka tysięcy głowic zostało wycofanych z eksploatacji i czeka na demontaż lub stanowi cześć nieaktywnej rezerwy[1].

Broń znajdująca się w czynnej rezerwie jest w pełni sprawna, jest jednak składowana w sposób umożliwiający bezpośrednie użycie. Uzbrojenie znajdujące się w nieaktywnej rezerwie nie jest demontowane, jednak ze względu na stan techniczny nie może być szybko użyte. Aby przywrócić je do gotowości bojowej mogą być potrzebne liczne dodatkowe prace (takie jak dostarczenie trytu, modernizacja głowic w celu uzyskania zgodności z obecnymi strategicznymi środkami przenoszenia itp.).

Stany Zjednoczone nie zbudowały nowej głowicy bojowej od przeszło dwudziestu lat (ostatni rdzeń rozszczepialny został wyprodukowany w grudniu 1989, a ostatni egzemplarz uzbrojenia zmontowano 31 lipca 1990). Stany Zjednoczone są w trakcie demontażu dużej części arsenału jądrowego i nie mają planów dotyczących budowy nowych typów uzbrojenia czy nowego, ofensywnego, systemu strategicznego. Istniejące konstrukcje są modyfikowane i ulepszane - przykładem może być np. stworzenie nowego modelu bomby taktycznej B61 Mod-11.

Rezerwa strategiczna, obok wspomnianych kompletnych głowic, obejmuje także fuzyjne stopnie urządzeń termojądrowych uzyskane z demontażu. Zawierają one wzbogacony uran (rozszczepialny pręt oraz reflektor) oraz deuterek litu-6. Po demontażu broni w zakładzie Pantex człony fuzyjne są wysyłane do Narodowego Laboratorium w Oak Ridge (Tennessee), gdzie znajduje się ośrodek wzbogacania uranu Y-12 (w którym materiały te zostały wyprodukowane). Część z członów jest demontowana, reszta jest magazynowana jako rezerwa strategiczna. Nie jest znana liczba przechowywanych stopni fuzyjnych, możliwe nawet, że ich ilość dorównuje liczbie kompletnych głowic znajdujących się w rezerwie.

Chociaż broń nuklearna nie jest już produkowana ani testowana a jej liczba stale maleje, Stany Zjednoczone (ani żadna inna potęga jądrowa) nie są zainteresowane wprowadzeniem zakazu posiadania broni atomowej. Aby sprawnie zarządzać pozostałym uzbrojeniem i infrastrukturą zdolną do jej udoskonalania, produkcji i testowania uruchomiono specjalny program badawczo-rozwojowy. Program ten dysponuje funduszami Departamentu Energii na podobnym poziomie do tych z czasów zimnej wojny. Jego cele zostały określone w następujący sposób:

  • wprowadzenie w życie programu badawczego mającego na celu utrzymanie znacznego zaawansowania posiadanego uzbrojenia, włączając przeprowadzanie licznych prac eksperymentalnych,
  • zarządzanie nowoczesnymi laboratoriami badawczymi oraz programami teoretycznymi i eksperymentalnymi z zakresu technologii jądrowych w sposób, który zapewni stały dostęp do badaczy najwyższej klasy, od których zależy dalszy rozwój w tej dziedzinie,
  • utrzymywanie minimalnej zdolności do wznowienia testów jądrowych zabronionych przez traktat CTBT,
  • prowadzenie obszernych prac mających na celu zwiększenie możliwości monitorowania przestrzegania traktatu CTBT przez inne kraje,
  • zwiększanie możliwości wywiadowczych w zakresie zdobywania i analizowania informacji dotyczących faktycznego stanu arsenałów nuklearnych innych państw, prowadzonych programów badawczych i innych prac związanych z technologią jądrową.

W związku z realizacją programu narodowe laboratoria badawcze Lawrence Livermore i Los Alamos kontynuują prace nad nowymi projektami broni oraz modyfikacjami uzbrojenia już istniejącego. Oba centra opracowują także dodatkowe systemy podnoszące bezpieczeństwo uzbrojenia.

W ciągu następnej dekady Departament Obrony zamierza przeznaczyć na programy modernizacyjne ponad 100 miliardów dolarów, a Departament Energii dalsze 92 miliardy na programy oraz infrastrukturę związaną z unowocześnianiem głowic jądrowych. W planach jest przeprowadzenie projektów unowocześnienia LEP (Life Extension Program) wszystkich typów głowic pozostających w czynnej służbie - w szczególności głowic strategicznych W76, W78, W87 i W88, a także głowic dla pocisków manewrujących W80 oraz bomb B61 i B83. Przeprowadzone prace będą miały na celu podniesienie przydatności bojowej konstrukcji (np. poprzez zastosowanie nowych systemów naprowadzania czy bardziej wytrzymałych komponentów) oraz zwiększenie bezpieczeństwa składowania (np. poprzez użycie niewrażliwych materiałów wybuchowych, odpornych na duże temperatury oraz silne uderzenia). Zgodnie z opublikowaną w maju 2011 strategią NNSA (National Nuclear Security Administration - Krajowy Urząd ds. Bezpieczeństwa Jądrowego), w roku 2017 mają zostać zakończone prace projektowe nad unowocześnioną bombą strategiczną B61, natomiast w roku 2018 nad głowicą jądrową W76-1[2].

Jednym z założeń programu jest także zbudowanie nowego zakładu przetwarzania uranu w Oak Ridge oraz zakładu chemii i metalurgii jądrowej w Los Alamos. Według informacji rządowych, drugi ze wskazanych obiektów ma posiadać zdolność produkcji 80 rdzeni plutonowych na potrzeby wymiany w posiadanych głowicach - czyli 10 razy więcej niż obecne potrzeby wojska.

5.2.1.2 Produkcja materiałów rozszczepialnych

Pierwszego marca 1995 prezydent Clinton zadeklarował przeznaczenie 212.5 tony wysoko wzbogaconego uranu i plutonu jako nadmiaru rezerwy narodowej na cele cywilne. Od tamtego czasu wiadomo więcej o ilości, miejscu składowania i formy w jakiej znajdują się te materiały. Pluton (38.2 tony) jest magazynowany w 10 miejscach w stanach: Waszyngton, Idaho, Kolorado, Nowy Meksyk (dwie lokacje), Teksas, Ohio, Nowy Jork, Tennesee i Karolinie Południowej. Uran (174.3 tony) jest składowany w sześciu stanach: Waszyngton, Idaho, Kolorado, Nowy Meksyk, Teksas i Karolinie Południowej. Oczekuje się, ze wysoko wzbogacony uran zostanie zmieszany z jego naturalną formą, czego efektem będzie około 7000 ton paliwa dla elektrowni atomowych, wystarczające na około 8-10 lat. Dziesięć ton wysoko wzbogaconego uranu jest aktualnie przechowywane pod międzynarodowym nadzorem w zakładzie Oak Ridge Y-12.

Wysoko wzbogacony uran (highly enriched uranium - HEU) zawiera około 33 ton materiału zawierającego powyżej 92% izotopu U-235 i 142 tony uranu o zawartości U-235 w przedziale 20-92%. Uran tej klasy, przeznaczony do wykorzystania przy budowie broni jądrowej nie był produkowany od 1964, a do użytku w reaktorach US Navy od 1991.

6 lutego 1996 Departament Energii Stanów Zjednoczonych odtajnił informacje dotyczące magazynów plutonu i ich lokalizacji. Ujawniono, ze od 1944 Stany Zjednoczone uzyskały (zarówno z produkcji jak i kupna) 111.4 ton plutonu, głównie dla programów wojskowych. 93.5% wyprodukowano w reaktorach rządowych, 5% było importowanych z 14 krajów a 1.5% pochodziło z siłowni komercyjnych.

Łącznie 89.3% z 111.4 ton trafiło do Departamentu Energii/Departamentu Obrony (99.5 tony). Reszta została między innymi użyta w bombie zrzuconej na Nagasaki i testach jądrowych (3.4 tony, 3.1%), zmarnowana (3.1%), rozszczepiona i wykorzystana w innych reakcjach (1.1%), sprzedana do zagranicę (0.6%), uległa samoistnemu rozszczepieniu (0.4%) lub została przeznaczona na potrzeby cywilnego przemysłu nuklearnego (0.1%).

Z 99.5 ton znajdujących się obecnie w użyciu, 85 ton to pluton o przeznaczeniu wojskowym (mniej niż 7% Pu-240), 13.2 ton ma zastosowanie jako paliwo reaktorowe (7-19% Pu-240) a 1.3 tony nie nadaje się do bezpośredniego użytku w reaktorach (ponad 19% Pu-240). Jak wcześniej wspomniano, 38.2 tony zostało zadeklarowane jako nadmiar rezerwy, będzie zatem przeznaczone na cele cywilne. Pozostałe 46.8 ton plutonu o zastosowaniu wojskowym znajduje się w dalszym ciągu w magazynach wojskowych. Pluton z nadmiaru rezerwy znajduje się w większości w zakładzie Pantex (55.8%) - przypuszczalnie całość w formie rdzeni służących do budowy bomb - oraz Rocky Flats (31.2%). Pozostała część (13%) jest składowane w laboratoriach Hanford, Los Alamos i Savannah River.

W Stanach Zjednoczonych wyprodukowano 90.5 ton plutonu o jakości wojskowej. Z tej ilości 54.4 tony pochodziło z Hanford, a 36 ton z Savannah River.

Pluton pozyskany zza granicy pochodził głównie z trzech państw: Wielkiej Brytanii (5,384 kg) , Kanady (254.5 kg) oraz Tajwanu (79.1 kg). Według ujawnionych informacji, w latach 1959-1991 w ramach programu "Atom dla Pokoju" 39 krajów otrzymało łącznie 749 kilogramów plutonu . Materiał ten został wykorzystany dla różnych celów cywilnych, głównie jako paliwo reaktorowe pod nadzorem Międzynarodowej Agencji Energii Atomowej.

5.2.1.3 Obecne siły nuklearne

Stany Zjednoczone przeprowadzają obecnie konsolidację swoich sił strategicznych - proces ten został zapoczątkowany decyzją prezydenta Busha z 27 września 1991 roku o demobilizacji tysięcy istniejących głowic.

Zarówno w przypadku układów START, jak również porozumień SALT, jako jednostkę obliczeniową użyto liczbę środków przenoszenia broni oraz ilość głowic, w jakie mogą one być uzbrojone. Postępowanie takie było efektem wzajemnych podejrzeń i wszechobecnych tajemnic, jakie były powszechne w czasach zimnej wojny. Ponieważ środki przenoszenia można było orientacyjnie policzyć dzięki zdjęciom satelitarnym a ilość transportowanych przez nie głowic sprawdzić dzięki okazjonalnym kontrolom, uznano, że jest to najlepszy sposób określania arsenałów w traktatach rozbrojeniowych. Z tego też powodu ilość broni nuklearnej magazynowanej przez mocarstwa atomowe nie jest tak ograniczona żadną wartością, nie ma także żadnych ograniczeń co do broni taktycznej. Stany Zjednoczone przechowują jako rezerwę około 4-5 tys. głowic w różnym stopniu gotowości bojowej - czyli kilkukrotnie więcej, niż zakładana w układzie START liczba 1,550 czynnych głowic strategicznych.

W 2010 roku, administracja Prezydenta Obamy przedstawiła nową strategię NPR (Nuclear Posture Review - Przegląd Polityki Nuklearnej). Wbrew wcześniejszym zapowiedziom, nie zaproponowano znaczącego ograniczenia roli broni jądrowej w arsenale USA. Polityka odstraszania jądrowego ma nadal bazować na nuklearnej triadzie - rakietowych pociskach międzykontynentalnych, balistycznych okrętów podwodnych i strategicznym lotnictwie bombowym. Aby podtrzymać wysoką sprawność oraz skuteczność posiadanych sił jądrowych, zapowiedziano budowę nowych zakładów produkcyjnych. Polityka NPR zakłada także możliwość przeprowadzenia jądrowego uderzenia wyprzedzającego, jak również ataku nuklearnego na państwo nieposiadające broni atomowej[3].

Układ rozbrojeniowy START nie wprowadza dodatkowych limitów dla poszczególnych typów głowic czy środków przenoszenia - co oznacza, że w traktacie nie przyjęto np. maksymalnej liczby pocisków balistycznych, jakie mogą znajdować się na uzbrojeniu poszczególnych państw. Zamiast tego przyjęto łączne limity dla wszystkich aktywnych głowic strategicznych oraz środków przenoszenia. Ponadto uproszczono sposób liczenia głowic, przyjmując że jeden bombowiec strategiczny przenosi tylko jedną głowicę bojową. Zlikwidowano także zakaz stosowania technologii MIRV w międzykontynentalnych pociskach balistycznych (ICBM).

Zgodnie z zapisami układ START, liczbę środków przenoszenia broni jądrowej została ograniczona do 700 - co oznacza, że Stany Zjednoczone będą musiały przeprowadzić dalsze redukcje posiadanego arsenału. Obecnie w gotowości bojowej znajduje się 450 pocisków Minuteman III, 60 bombowców strategicznych oraz 288 pocisków SLBM (12 okrętów wyposażonych w 24 wyrzutnie pocisków Trident II każdy) - co daje łącznie 798 czynnych środków przenoszenia.

Zgodnie z przedstawioną przed Senatem USA koncepcją, wojska strategiczne mają osiągnąć następującą liczebność:

  • maksymalnie 400-420 pocisków międzykontynentalnych (ICBM) uzbrojonych w pojedynczą głowicę,
  • 14 balistycznych okrętów podwodnych o napędzie atomowym (SSBN) o liczbie wyrzutni zredukowanej do 12 do końca dekady; planuje się się utrzymanie liczby 240 pocisków SLBM, wszystkie w konfiguracji MIRV,
  • maksymalnie 60 ciężkich bombowców strategicznych, uzbrojonych w bomby grawitacyjne i pociski manewrujące.

Ponadto zakłada się składowanie setek dodatkowych głowic, które mogą posłużyć do dozbrojenia pocisków ICBM w konfiguracji MIRV lub uzbrojenia wszystkich wyrzutni SLBM na okrętach podwodnych.

W rezerwie znajduje się obecnie dziewięć typów głowic jądrowych. Każdy z dwóch ośrodków odpowiedzialny jest za magazynowanie wyprodukowanego przez siebie uzbrojenia. I tak w Narodowym Laboratorium w Los Alamos znajdują się głowice B61, W76, W78, W80 i W88, a w Laboratorium Lawrence Livermore magazynuje się W62, W84, W87 i B83.

Pociski balistyczne. Obecnie jedynym uzbrojeniem strategicznych wojsk rakietowych jest 450 pocisków międzykontynentalnych Minuteman III. W związku z wprowadzeniem ograniczeń arsenałów jądrowych związanych z układem START II , pociski Peacekeeper (MX) zostały wycofane ze służby. Chociaż Peacekeeper były bardziej nowoczesną konstrukcją niż ówczesna wersja Minuteman, zostały zaprojektowane w szczytowym okresie zimnej wojny - jako bezpośrednia odpowiedź na wielogłowicowe pociski radzieckie. W efekcie pocisk Peacekeeper, mogący przenosić dziesięć głowic w układzie MIRV, został ostatecznie wycofany ze służby w 2008 roku.

Rolę pocisków Peacekeeper przejęła unowocześniona wersja Minuteman III. Wobec bardziej rygorystycznych zapisów traktatów rozbrojeniowych (w tym SPOR i START), liczbę Minuteman III pozostających w gotowości bojowej zmniejszono z 500 do 450. Prawdopodobnie do 2018 roku zostanie przeprowadzona dalsza redukcja - do 400 zestawów. Zmniejszono także liczbę baz, w których stacjonują pociski Minuteman - z czterech do trzech. Obecnie 150 pocisków znajdujących się w bazie Malmstrom zostało zgrupowanych w trzech eskadrach po 50 pocisków jako część 341. Skrzydła Rakietowego. Kolejne 150 Minuteman III znajdujących się w Bazie Sił Powietrznych Minot (Północna Dakota) tworzy trzy eskadry należące do 61. Skrzydła Rakietowego. 90. Skrzydło Rakietowe, stacjonujące w Bazie Sił Powietrznych im. Warrena (Wyoming), dysponuje pozostałymi 150 pociskami Minuteman zgrupowanymi w trzech eskadrach.

Zgodnie z ustaleniami START I, przeprowadzono program niszczenia silosów atomowych w Bazie Sił Powietrznych Ellsworth (Dakota Południowa) oraz Bazie Sił Powietrznych Whiteman (Missouri) - w obu stacjonowały pociski Minuteman II. W roku 2001 zakończono niszczenie 150 wyrzutni pocisków Minuteman III i 15 ośrodków obsługi technicznej (wraz z podziemnymi centrami kierowania ogniem) w Bazie Sił Powietrznych Grand Forks.

Ponieważ zapisy układu START II zabraniały uzbrajania pocisków międzykontynentalnych w głowice w układzie MIRV, pociski Minuteman - zdolne do przenoszenia trzech głowic - są uzbrojone tylko w jedną. Pociski Minuteman III zostały także dostosowane do przenoszenia głowic W87, wykorzystywanych wcześniej w pociskach Peacekeeper. Z eksploatacji wycofano starsze głowice W62, które zastąpiła nowsza konstrukcja W78. Ostatnia głowica W62 została zdemontowana w sierpniu 2010 roku. W projekcie głowicy W87 położono duży nacisk na bezpieczeństwo - zastosowano m.in. niewrażliwy materiał wybuchowy, ognioodporny rdzeń oraz zaawansowany system detonacji jądrowej (enhanced nuclear detonation system - ENDS). Głowica W78 wyposażona jest tylko w ENDS, dlatego zgodnie z procedurami bezpieczeństwa głowica ta nie może być w normalnych warunkach transportowana drogą powietrzną. Pociski Minuteman wyposażone są łącznie w 250 głowic W78 i 250 głowic W87 - co oznacza, że część pocisków jest uzbrojona w kilka głowic.

Każdy pocisk Minuteman będący w gotowości bojowej znajduje się w bezobsługowej, silnie wzmocnionej podziemnej wyrzutni. Silos taki ma około 80 stóp głębokości, 12 stóp średnicy i jest chroniony przez 100 tonowy właz, który jest wysadzany tuż przed odpaleniem pocisku. W pobliżu wyrzutni, także pod ziemią, znajduje się budynek zawierający sprzęt kontroli środowiska i zapasowe źródła elektryczności. Całość chroniona jest przez elektroniczny system bezpieczeństwa.

Pociski rozlokowane są w grupach po 10 na planie okręgu - każdą grupę kontroluje pojedyncze, centralnie umieszczone centrum kontroli ognia (launch control center - LCC). LCC zawiera sprzęt potrzebny do kontroli i monitorowania pocisków oraz silosów - i znajduje się przynajmniej 20 km od nich, na głębokości od 40 do 100 stóp pod ziemią. Ośrodki obsługi technicznej rozlokowane na powierzchni zawierają kwatery mieszkalne oraz pomocniczy personel i sprzęt. Każda eskadra zorganizowana jest w formie 5 grup, które połączone są wzajemnie podziemnymi, wzmocnionymi kablami komunikacyjnymi. Dzięki temu, chociaż każdy LCC kontroluje status operacyjny i bezpieczeństwo 10 podległych mu silosów, może monitorować i odpalić wszystkie 50 pocisków eskadry. Rozkaz odpalenia musi być wydany przez przynajmniej dwa ośrodki LCC lub centrum kontroli znajdujące się na pokładzie EC-135.

Wraz z demontażem pocisków Peacekeeper, rozpoczęto wieloletni program modernizacji pocisków Minuteman. Pierwsza faza modyfikacji dotyczy wyposażenia centrów kontroli ognia w konsole REACT (Rapid Execution and Combat Targeting - natychmiastowe wykonanie i kontrola celu). Druga część programu ma na celu udoskonalenie systemu naprowadzania i zwiększenie dokładności do tej osiąganej przez pociski Peacekeeper (100 m CEP) - dzięki czemu eksploatacja pocisków Minuteman będzie mogła zostać przedłużona poza rok 2020. Trzeci etap to modyfikacja systemu napędowego w pierwszym i drugim członie pocisku, w tym zastosowanie najnowszych paliw stałych, a także wymiana przestarzałych czy ekologicznie niebezpiecznych komponentów. Pierwszy zmodyfikowany egzemplarz Minuteman III został pomyślnie wystrzelony 13 listopada 2002 z Bazy Sił Powietrznych Vandenberg.

Pociski Minuteman III utrzymywane są w stałej gotowości bojowej. Poza ćwiczeniami symulacyjnymi, w utrzymaniu odpowiedniej gotowości pomagają przeprowadzane okresowo testowe odpalenia nieuzbrojonych pocisków. Ostatnia taka próba miała miejsce 17 września 2010 roku - losowo wybrany pocisk z 91. Skrzydła Rakietowego został wystrzelony i skierowany na cel oddalony o 8530 km.

Okręty podwodne. Czternaście jednostek klasy Ohio tworzy obecną flotę amerykańskich atomowych okrętów podwodnych przenoszących pociski balistyczne (SSBN). Osiem jednostek operuje na Oceanie Spokojnym, sześć na Atlantyku. Wszystkie okręty zostały uzbrojone w pociski Trident II D5. Każdy okręt może przenosić do 24 pocisków uzbrojonych w 4 głowice każdy. Łącznie okręty Ohio mogą być uzbrojone w 1344 głowice. W każdym momencie dwanaście okrętów znajduje się na patrolach, co oznacza że marynarka wojenna dysponuje możliwością przeprowadzenia uderzenia 1152 głowicami.

Począwszy od roku 2002, US Navy przebazowała pięć okrętów klasy Ohio do baz na Pacyfiku. Ocenia się, że ponad 60% wszystkich patroli odstraszających realizowanych jest w wodach Oceanu Spokojnego - w czasach zimnej wojny wskaźnik ten wynosił około 15%. Zmiana ta odzwierciedla przeorientowanie kierunków potencjalnych zagrożeń na Chiny i Koreę Północną.

Zbudowano łącznie osiemnaście jednostek klasy Ohio - pierwsze osiem zostało uzbrojonych w pociski Trident I, kolejne osiem w Trident II. Program przezbrojenia czterech nowszych jednostek w pociski Trident II został zakończony w 2008 roku, przy czym pierwszy okręt (USS Alaska, SSBN 732) został zmodernizowany w 1998 roku. Głowice W76 z pocisków Trident I zostały wykorzystane do uzbrojenia Trident II stacjonujących na okrętach podwodnych w bazie Kings Bay (Georgia). Aktualnie trwają prace nad dostosowaniem głowic W76 do standardu W76-1/Mk-4A - do roku 2018 unowocześnionych ma zostać około 38% głowic. Trident II są także uzbrojone w około 400 głowic W88 zmontowanych przed rokiem 1991, kiedy to zaprzestano ich dalszej produkcji. W88 to głowice termojądrowe o największej sile wybuchu w arsenale amerykańskim (475 kt).

Zgodnie z traktatami rozbrojeniowymi SORT oraz START, konieczne stało się wycofanie ze służby czterech jednostek typu SSBN. Marynarka zdecydowała się usunąć z patroli jądrowych najstarsze okręty klasy Ohio - Ohio, Michigan, Florida i Georgia. Zostały one przekonfigurowane do przenoszenia pocisków manewrujących. Dwadzieścia dwie wyrzutnie tych okrętów zostały przezbrojone do przenoszenia 154 pocisków manewrujących, zaś dwie pozostałe do przenoszenia pojazdów używanych w operacjach specjalnych. Jednostki zostały uzbrojone w pociski Tomahawk, nie wykluczone jest jednak, że później mogą zostać wykorzystane inne pociski typu woda-ziemia lub taktyczna broń jądrowa.

Chociaż ustalenia układu START pozwalają na uzbrojenie pocisków Trident w osiem głowic, w rzeczywistości na okręcie podwodnym jest ich zazwyczaj mniej niż 192 (24 x 8). Wynika to z faktu, że zasięg pocisku zwiększa się, gdy przenosi on mniejszą liczbę głowic. Część z nich uzbrojonych jest więc w 5-6 głowic, podczas gdy inne w 7-8. Plan Operacyjny (OPLAN - Operational Plan) - amerykański plan na wypadek wojny jądrowej - określa dokładnie konfigurację bojową pocisków balistycznych, obszary wystrzelenia pocisków oraz cele dedykowane dla każdej głowicy.

Balistyczne okręty podwodne mają dwie załogi: "niebieską" i "złotą". Ich służba odbywa się w 112 dniowych cyklach - 77 dniowy patrol poprzedzony jest 35 dniowym przeglądem. W każdej chwili 9-10 amerykańskich SSBN znajduje się na patrolu - wskaźnik ten pozostał niezmieniony od czasów Zimnej Wojny. Około połowa jednostek patrolujących wody oceanów (dwa lub trzy okręty na każdym oceanie) znajduje się w zasięgu swoich celów. Pozostałe okręty będące w morzu znajdują się w drodze z lub do swoich obszarów odpalenia pocisków, dlatego potrzebują od kilku godzin do paru dni aby znaleźć się w odpowiednim zasięgu.

US Navy planuje zastąpienie klasy Ohio okrętami nowej generacji, oznaczanymi obecnie kodem SSBN (X). Kosztujący około 60-80 miliardów dolarów program rozwojowy ma rozpocząć się w 2019 roku, a pierwsza jednostka nowego typu ma osiągnąć gotowość bojową w 2029 roku. Planuje się, że okręty tej klasy będą przenosiły do 16 pocisków balistycznych, co pozwoli na wprowadzenie do służby więcej jednostek przy zachowaniu limitów uzbrojenia wynikających z traktatu START. Okręty klasy SSBN(X) będą prawdopodobnie uzbrojone w unowocześnione pociski Trident II, oznaczone symbolem D5LE.

Program modernizacji D5LE (LE - Life Extension) został przedstawiony w 2002 a zapoczątkowany w 2007 roku. Jego celem jest wydłużenie okresu eksploatacji pocisków Trident II co najmniej do roku 2040. Program obejmuje unowocześnienie elektroniki oraz systemu naprowadzania pocisków. Pierwsze Trident II w konfiguracji D5LE miały wejść do uzbrojenia w 2010 roku, nie ma jednak potwierdzonych informacji czy termin ten został dotrzymany. Marynarka poinformowała o planach zamówienia 108 pocisków D5LE do roku 2012 za cenę 21 miliardów USD. Pociski D5LE mają być podstawowym uzbrojeniem atomowych okrętów Ohio do czasu wycofania ich ze służby.

Bombowce. Głównym elementem lotnictwa strategicznego Stanów Zjednoczonych są bombowce B-52H oraz B-2. Siły powietrzne posiadają 93 B-52H oraz 20 B-2. Z tej liczby tylko 44 B-52H oraz 16 B-2 pełni rolę bombowców strategicznych i jest wyposażona w broń jądrową. Zgodnie z układem START II, bombowce B-1B nie są traktowane jako środki przenoszenia broni nuklearnej. Zakończyła się już bowiem ich konwersja do roli bombowców konwencjonalnych. Do końca 1997 roku wszystkie B-1B zostały wycofane z wojsk strategicznych (ze 100 maszyn 6 się rozbiło).

B-52H może przenieść do 20 ALCM/ ACM (air-launched cruise missile/advanced cruise missile). Ponieważ siły bombowe są zmniejszane, w służbie znajduje się tylko około 400 ALCM i 400 ACM, kilkaset dalszych znajduje się w rezerwie. W 1999 siły powietrzne zleciły modernizację 322 ALCM do roli konwencjonalnych pocisków manewrujących. Ostatnie 50 sztuk zostanie uzbrojonych w głowice głęboko penetrujące, przeznaczone do atakowania celów silnie wzmocnionych. Siły powietrzne planują utrzymać eksploatację B-52H co najmniej do roku 2035. Planowane jest zastąpienie pocisku ALCM nowszą konstrukcją, w którą będą mogły być uzbrojone także inne samoloty.

Pierwszy bombowiec B-2 Spirit został dostarczony 17 grudnia 1993 roku do 509. Skrzydła Bombowego stacjonującego w Bazie Sił Powietrznych Whiteman. Jednostka ta liczy dwie eskadry - 393. i 325. 393. eskadra osiągnęła gotowość bojową 1 kwietnia 1997 roku, zaś 325. eskadra weszła do czynnej służby 8 stycznia 1998. Do końca 1995 roku w Whiteman znajdowało się osiem maszyn. Pięć dalszych bombowców dostarczono w 1996 roku, cztery w 1997, dwa w 1998. Ostatni B-2 został ukończony w 1999, dając łącznie 20 maszyn. Dodatkowy samolot przeznaczony dla programu testowego został oddany do eksploatacji w 2000 roku. Podczas ośmiu lat lotów próbnych, trwających od lipca 1989 do czerwca 1997 roku, sześć maszyn wzięło udział w około 975 misjach, dając łącznie 5,000 godzin lotów.

B-2 może przenosić różne konfiguracje uzbrojenia nuklearnego jak i konwencjonalnego. Szesnaście pierwszych maszyn tworzy model "Block 10", zdolny do przenoszenia bomb jądrowych B83 (i konwencjonalnych Mk 84). Następne bombowce to "Block 20" - przenoszące bomby B61. Ostatnie dwa samoloty, "Block 30", mogą być uzbrajane w oba typy uzbrojenia nuklearnego jak również całe spektrum broni konwencjonalnej. Modele Block 10 i 20 są modyfikowane do standardu Block 30 w Palmdale (Kalifornia).

Bombowce strategiczne są rozlokowane w trzech bazach: 2. Skrzydło Bombowe (20. i 96. eskadra) w Bazie Sił Powietrznych Barksdale (Louisiana), 5. Skrzydło Bombowe (23. i 69. eskadra) w Bazie Sił Powietrznych Minot (Dakota Północna) oraz 509. Skrzydło Bombowe (13 i 393. eskadra bombowa) w Bazie Sił Powietrznych Whiteman (Missouri). Na wyposażeniu 2. i 5. Skrzydła znajdują się bombowce B-52H, natomiast 509. Skrzydło jest wyposażone w B-2.

Na uzbrojeniu lotnictwa strategicznego znajduje się około 300 ładunków jądrowych, głównie w postaci bomb grawitacyjnych B-61 (w wariantach 7 i 11) oraz B-83, a także głowic jądrowych dla pocisków manewrujących ALCM. Dodatkowo siły powietrzne magazynują kilkaset starszych ładunków, które w razie konieczności mogą zostać dostarczone do baz bombowców.

Zgodnie z zapisami układu SPOR, wszystkie ładunki nuklearne składowane w bazach lotnictwa strategicznego były uwzględniane w ustalonych limitach broni jądrowej. W myśl postanowień zastępującego SPOR układu START, do limitu uzbrojenia jądrowego uwzględnia się tylko jedną głowicę dla każdego bombowca. Oznacza to, że bombowiec B-52H, który może zostać uzbrojony w 20 pocisków manewrujących ALCM (wyposażonych w głowicę W80 o sile 200 kt każda) - zgodnie z zapisami START będzie traktowany jako środek przenoszenia uzbrojony w jedną głowicę. Założenie to zostało wprowadzone ze względu na trudności w określeniu faktycznej ładowności obecnych i przyszłych bombowców przez poszczególne kraje - w efekcie może jednak doprowadzić do zatrzymania rozbrojenia w zakresie lotnictwa strategicznego.

Siły taktyczne. Zgodnie z upublicznionym w 2010 roku raportem Departamentu Obrony, w latach 1991-2010 amerykański arsenał taktycznych głowic jądrowych został zmniejszony o około 90%. Wraz z wprowadzeniem w życie zapisów układu o broni nuklearnej średniego zasięgu, z baz w Europie wycofano pociski balistyczne Pershing oraz pociski manewrujące GLCM (lądowe odpowiedniki pocisków Tomahawk) wraz z głowicami jądrowymi W84. W 1993 roku ogłoszono także wycofanie z eksploatacji wersję pocisku Tomahawk (TLAM-N) uzbrojoną w głowicę W80. W efekcie jedynym typem taktycznego uzbrojenia jądrowego pozostały bomby grawitacyjne. Wraz z upadkiem Związku Radzieckiego i zakończeniem okresu zimnej wojny, zniknęła potrzeba składowania ich w dużej ilości w Europie.

Zgodnie z założeniami traktatu o broni nuklearnej średniego zasięgu, pociski GLCM zostały zniszczone, ale głowice W84 są nadal magazynowane w USA. Według dostępnych informacji około 100 pocisków TLAM-N oraz 200 głowic W80 nie została zdemontowana i w razie potrzeby będzie mogła zostać ponownie uzbrojona[4].

Stany Zjednoczone posiadają szerokie spektrum taktycznych bomb jądrowych dla samolotów F-16A/B/C/D Fighting Falcon, F-15E Strike Eagle, F-117A Nighthawk i maszyn innych państw NATO (w tym F-16 czy Tornado). Ocenia się, że około 150-200 bomb B61 jest rozlokowanych w 10 bazach lotnictwa w siedmiu europejskich krajach NATO. Bazy te znajdują się w: Kleine Brogel (Belgia), Buechel (Niemcy), Ramstein (Niemcy), Spangdahlem (Niemcy), Araxos (Grecja), Aviano (Włochy), Ghedi-Torre (Włochy), Volkel (Holandia), Incirlik (Turcja) i bazie RAF w Lakenheath (Wielka Brytania). W Stanach Zjednoczonych znaczące ilości bomb B-61 są magazynowane w bazach lotnictwa w Newadzie i Nowym Meksyku.

Ocenia się, że wraz z nieaktywną rezerwą Stany Zjednoczone posiadają około 800 ładunków taktycznych różnych typów.

Podstawowe parametry techniczne strategicznych środków przenoszenia

Sposób przenoszenia Wejście do służby Zasięg (km) Ładowność (kg) Dokładność (m) Liczba i typ głowic
Pociski ICBM1

LGM-30G MM III Mk 12

1970 13000 1150 300 1-3 x W78

Mk 21A

2006 13000 1150 200 1 x W87
SLBM2 / okręty podwodne

UGM-133A Trident II D5 Mk-4

1990 7-11000 2850   4 x W76

Mk-5

1992 7.4-11000 2800 100 4 x W88
Okręty klasy Ohio 1981       24 x Trident II
Siły powietrzne
B-52H Stratofortress 1961 11-14000 25000 10/100 20 x ALCM/ACM/B-61/83
B-1B Lancer 3 1986 11000   10/100 20 x ALCM/ACM/B-61/83
B-2A Spirit 1994 11000+ 20000 100 16 x B-61/83
Pociski manewrujące
AGM-86B ALCM 1981 2500 110 10 1 x W80-1
AGM-129 ACM 1983 3000 110 10 1 x W80-1
(1)- ICBM (Intercontinental Balistic Missile) - balistyczne pociski interkontynentalne
(2)- SLBM (Submarine Lauched Balistic Missile) - pociski balistyczne odpalane z okrętów podwodnych
(3)- aktualnie nie są częścią sił strategicznych

Siły strategiczne Stanów Zjednoczonych - marzec 2011

Rodzaj broni Liczba środków przenoszenia Ilość głowic oraz siła wybuchu Łączna liczba głowic Maksymalna łączna siła wybuchu
Mt EMT1
Pociski ICBM2
Minuteman III Mk 12 200 1-3 x 335 kt 250 84 120
Mk 21A 250 1 x 300 kt 250 75 112
SLBM3 / SSBN3
Trident II D5 Mk-4/4A 192 4 x 100 kt 768 77 165
Mk-5 96 4 x 475 kt 384 128 234
Siły powietrzne4 strategiczne/wszystkie  
B-52H 44/93 20 x 5-300 kt 300 90 134
B-2A Spirit 16/20 16 x 5-300 kt
Całość 798   1952 454 765
Na podstawie: "US nuclear forces, 2011", Hans M. Kristensen i Robert S. Norris, Bulletin of the Atomic Scientist, Marzec/Kwiecień 2011
(1)- Ekwiwalent megatonowy
(2)- ICBM (Intercontinental Balistic Missile) - balistyczne pociski interkontynentalne
(3)- SLBM (Submarine Lauched Balistic Missile) - pociski balistyczne odpalane z okrętów podwodnych
(4)- bazuje na prawdopodobnej ilości głowic w pocisku

 

Rozmieszczenie broni. Według informacji z 2011 roku Stany Zjednoczone magazynowały broń nuklearną w 15 miejscach 14 stanów oraz w 6 bazach w 5 krajach europejskich (nie dotyczy to balistycznych okrętów podwodnych będących na patrolu na otwartym oceanie). Jest to znaczący spadek w porównaniu z poprzednimi latami, dramatyczny zaś jeśli wziąć pod uwagę okres zimnej wojny, gdy to w setkach miejsc na całym świecie rozlokowana była amerykańska broń jądrowa. Kilka z tych baz jest aktualnie zamykanych lub zostaną zamknięte w ciągu kilku najbliższych lat.

W początkach lat dziewięćdziesiątych zakłady Pantex znajdujące się w Teksasie posiadały najwięcej amerykańskiej broni nuklearnej - ponad 5,000 sztuk, chociaż było to wyposażenie wycofane ze służby. Do połowy roku 1997 liczba ta spadła do 350 sztuk. W tamtym czasie najwięcej amerykańskiego uzbrojenia nuklearnego stacjonowało w Bazie Sił Powietrznych Kirtland (Nowy Meksyk) - ok. 2,850 egzemplarzy. Tylko 450 z nich należało do czynnego wyposażenia, 1400 oczekiwało na demontaż, a pozostałe 400 sztuk było magazynowanych jako część arsenału rezerwowego. Głowice te są przechowywane w 58 bunkrach Podziemnego Składu Uzbrojenia w Kirtland (KUMSC - Kirtland Underground Munitions Storage Complex), wartego 200 mln USD kompleksu o powierzchni 27,870 m2. Dzięki arsenałowi w Kirtland, Nowy Meksyk jest stanem, w którym stacjonuje największa liczba amerykańskiej broni jądrowej.

Według danych z 1998 roku najwięcej aktywnych głowic nuklearnych - ok. 2,000 - znajdowało się w Bazie Marynarki Wojennej w Kings Bay (Georgia), chociaż istotna ich część stanowiła uzbrojenie okrętów podwodnych znajdujących się na misjach patrolowych. Drugie miejsce pod tym względem zajmowała Baza Marynarki Kitsap (Waszyngton) z 1,600 głowicami. Bazą lotnictwa, posiadającą najwięcej uzbrojenia jądrowego w czynnej służbie jest Baza Sił Powietrznych Nellis w Newadzie (w obszarze której znajduje się także słynny Area 51 - Dreamland), na obszarze której magazynowanych jest 1,450 głowic. Drugie miejsce zajmuje Baza Sił Powietrznych F. E. Warren (Wyoming) z 950 sztukami uzbrojenia nuklearnego.

Rozmieszczenie broni jądrowej Stanów Zjednoczonych w 1998 roku

Stan Ilość głowic Baza Rodzaj uzbrojenia Komentarz
Nowy Meksyk 2450 Kirtland AFB1 85 x B61 Mod 7
365 x W80-1/ALCM
600 x B61 Mods 3, 4, 10
450 x W56/Minuteman II
550 x W69/SRAM
400 x W84/GLC
Głowice W56 zostały wycofane ze służby i zdemontowane do 2006 roku. Demontaż W84 został rozpoczęty w Pantex w 2010 roku.
Georgia 2000 Kings Bay 1600 x W76
400 x W88
Uzbrojenie pocisków Trident II
Waszyngton 1600 Kitsap (Bangor) 1600 x W76 Uzbrojenie pocisków Trident II
Newada 1350 Nellis AFB 175 x B61 Mod 7
575 x W80-1/ALCM
600 x B61 Mods 3, 4, 1
Centralny magazyn broni jądrowej US Air Force.
Dakota Pn. 995 Minot AFB 50 x B61 Mod 7
90 x B83
100 x W80-1/ALCM
300 x W80-1/ACM
455 x W78/ Minuteman II
Pociski Minuteman II zostały zastąpione przez Minuteman III - w bazie staconuje 61. Skrzydło Rakietowe wyposażone w 150 pocisków i około 150-170 głowic W78/W87. Głowice W62 zostały wycofane z eksploatacji i zdemontowane w Pantex. W bazie stacjonuje 5. Skrzydło Bombowe (B-52H).
Wyoming 610 Warren AFB 610 x W62/Minuteman II Obecnie (2011) w bazie staconuje 90. Skrzydło Rakietowe - 150 pocisków Minuteman III uzbrojonych w 150-170 głowic W78/W87. Głowice W62 zostały wycofane z eksploatacji i zdemontowane w Pantex.
Montana 550 Malmstrom AFB 150 x W62/Minuteman III
400 x W78/Minuteman II
Obecnie (2011) w bazie staconuje 341. Skrzydło Rakietowe - 150 pocisków Minuteman III uzbrojonych w 150-170 głowic W78/W87. Głowice W62 zostały wycofane z eksploatacji i zdemontowane w Pantex.
Missouri 550 Whiteman AFB 200 x B61 Mod7
50 x B61 Mod 11
300 x B83
W bazie stacjonuje 509. Skrzydło Bombowe (B-2 Spirit).
Louisiana 540 Barksdale AFB 50 x B61 Mod 7
90 x B83
300 x W80-1/ALCM
100 x W80-1/AC
W bazie stacjonuje 2. Skrzydło Bombowe (B-52H Spirit).
Teksas 350 Ośrodek Pantex 150 x W69/SRAM
200 x W79
Głowice W69 i W79 zostały zdemontowane. W 2010 zakończono demontaż W62. Aktualnie (2011) trwają prace nad demontażem B53 oraz W84
Kalifornia 160 North Island NAS2 (San Diego) 160 x W80-0/SLCM
Virginia 160 Yorktown NAS (Norfolk) 160 x W80-0/SLCM
Dakota Pn. 145 Grand Forks AFB 25 x B61 Mod 7
60 x B83
60 x W78/Minuteman II
321. Strategiczne Skrzydło Rakietowe zostało rozformowane, a ostatni silos pocisku Minuteman zniszczony w 2001 roku. Obecnie (2011 rok) w bazie nie jest składowana broń jądrowa.
Waszyngton 85 Fairchild AFB 25 x B61 Mod 7
60 x B83
Od końca lat dziewięćdziesiątych w bazie nie jest składowana broń jądrowa.
Łącznie około 14695  
Na podstawie: "Taking Stock: Worldwide Nuclear Deployments 1998", Natural Resources Defense Council, str. 56

(1) AFB (Air Force Base) - Baza Sił Powietrznych
(2) NAS (Naval Air Station) - Baza Lotnictwa Marynarki Wojennej

 

Wszystkie głowice znajdujące się poza granicami kraju (nie wliczając balistycznych okrętów podwodnych) to taktyczne bomby termojądrowe B-61, składowane w magazynach US Air Force w Belgii (10-20 ładunków), Niemczech (10-20 ładunków), Włoszech (60-70 ładunków), Holandii (10-20 ładunków) oraz Turcji (60-70 ładunków)[9]. Należy także pamiętać, że w wielu krajach istnieją niewykorzystywane obecnie magazyny amerykańskiej broni jądrowej - które jednak w przypadku potrzeby moga być ponownie uzbrojone. Instalacje takie istnieją mi.in w Wielkiej Brytanii, Grecji czy Hiszpanii.

Rozmieszczenie broni jądrowej Stanów Zjednoczonych za granicą w 2011 roku

Kraj Nazwa bazy Liczba bomb B61 Środki przenoszenia
Belgia Kleine Brogel 10-20 F-16
Holandia Volkel 10-20 F-16
Niemcy Buechel 10-20 Tornado
Turcja Incirlik (baza USAF) 60-70 USAF
Włochy Aviano (baza USAF) 50 F-16 (USAF)
Ghedi-Torre 10-20 Tornado
Razem ok. 150-200
Źródło: "US tactical nuclear weapons in Europe, 2011", Robert S. Norris i Hans M. Kristensen, Bulletin of the Atomic Scientists, Maj/Czerwiec 2011

 

5.2.1.4 Arsenały rezerwowe i demontaż głowic

Większość lub całe uzbrojenie oczekujące na demontaż jest w pełni sprawne, dlatego może zostać w krótkim czasie przywrócone do czynnej służby. Głowice wycofane z czynnej służby można zakwalifikować do dwóch grup stanowiących amerykańskie rezerwy strategiczne - aktywnej i nieaktywnej. Uzbrojenie wycofywane z czynnej służby przez następne kilka lat stanowi część jednego z tych arsenałów.

  • Rezerwy aktywne. Uzbrojenie należące do tej grupy jest utrzymywane w takim stanie jak broń będąca w czynnej służbie, dlatego też może być w krótkim czasie przywrócona do stanu operacyjnego. Broń ta może być transportowana przez aktualnie dostępne środki przenoszenia. Do arsenału tego należą (lub będą należeć) głowice W62 i W78 pocisków Minuteman III, głowice W76 z pocisków Trident, bomby B61 i B83 oraz głowice W80 pocisków ALCM.
  • Rezerwy nieaktywne. Należy do tej grupy uzbrojenie, które może zastąpić wyposażenie będące w służbie czynnej czy rezerwie aktywnej jeżeli rozwiąże się pewne problemy z jego bezpieczeństwem i niezawodnością. Broń należąca do tego arsenału nie musi być ciągle utrzymywana w gotowości operacyjnej (np. nie są wyposażone w zbiorniki trytu). Bez koniecznych adaptacji głowice tego typu nie mogą być transportowane przez będące w służbie środki przenoszenia. Aktualnie do rezerw nieaktywnych zalicza się się głowice W84 pocisków GLCM oraz bomby B53.

Pod koniec 1990 roku Stany Zjednoczone posiadały około 21,000 aktywnych głowic oraz około 750 wycofanych ze służby, które oczekiwały na demontaż. W 1990 roku zaniechano produkcji nowego uzbrojenia - decyzja ta była przeforsowana przez Departament Energii, mający problemy z bezpieczeństwem w zakładach w Savannah River i Rocky Flats. Po upadku Związku Radzieckiego, prezydent Bush zdecydował we wrześniu 1991 roku o rozpoczęciu redukcji amerykańskich sił nuklearnych. Wojskowy przemysł atomowy został ograniczony, a główne wysiłki zaczęto koncentrować na redukcji istniejącego arsenału. W latach 1990-2011 około 15,000 głowic zostało zniszczonych, dalszych kilkanaście tysięcy oczekuje demontażu.

W pierwszej dekadzie XXI wieku NNSA poinformowała o zakończeniu demontażu głowic W79 (8 calowa amunicja artyleryjska), W56 (Minuteman II)[5] oraz starszych generacji bomb B61[6]. W 2010 roku poinformowano o zniszczeniu ostatniej głowicy W62 (Minuteman III) oraz rozpoczęciu demontażu W84 (GLCM) oraz ostatnich egzemplarzy bomby B53[7] - która z siłą wybuchu 9 Mt była jedną z najpotężniejszych głowic jądrowych ery zimnej wojny.

Przebieg demontażu w Pantex
Rok fiskalny Ilość uzbrojenia
1990 1151
1991 1595
1992 1303 (+554 w Oak Ridge)
1993 1556
1994 1369
1995 1393
1996 1064
1997 498
1998 1062
1999 206
Przebieg demontażu w Pantex
2000 158
2001 144
2002 344
2003 222
2004 206
2005 280
2006 253
2007 545
2008 648
2009 356
Razem 14,907
Źródło: "Increasing Transparency in the U.S. Nuclear Weapons Stockpile", Department of Defense, 3 maja 2010


Pantex - demontaż wg typu uzbrojenia
w latach budżetowych 1990-97
Głowica Broń Ilość
B28 bomba 624
B43 bomba 258
W44 ASROC 104
W48 pociski 155 mm 1 759
W50 Pershing 1A 160
B53 bomba 28
W54 SADM 145
W55 SUBROC 160
W56 Minuteman II 1
B57 bomba 2242
Bomby B61-0,-2,-5 1159
W68 Poseidon SLBM 2468
W69 SRAM 60
W70 Lance 1170
W71 Spartan ABM 39
W79-0,-1 pociski 203 mm1 3

(1)- pociski artyleryjskie


5.2.1.5 Istniejąca infrastruktura wojskowa

Większość wojskowych zakładów pracujących na potrzeby przemysłu jądrowego w czasie zimnej wojny zostało już (lub wkrótce zostanie) zamknięte. Plany zakładają przeniesienie w miarę potrzeb funkcji produkcyjnych i konserwacyjnych do ośrodków badawczych: Narodowego Laboratorium w Los Alamos (Los Alamos National Laboratory - LANL), Narodowego Laboratorium Lawrence Livermore (Lawrence Livermore National Laboratory - LLNL) i Narodowego Laboratorium w Sandia (Sandia National Laboratory - SNL). Wraz z zakończeniem testów i produkcji broni jądrowej rola tych ośrodków została zmieniona na centra utrzymujące bezpieczeństwo i niezawodność istniejącego arsenału.

Produkcja we wszystkich fabrykach wytwarzających materiały nuklearne została zakończona. W amerykańskich magazynach znajduje się obecnie nadwyżka U-235, Pu-239 i deuterku litu.

Wszystkie znajdujące się w eksploatacji oraz rezerwie głowice jądrowe zostały wyprodukowane w jednym z dwóch ośrodków badawczych - LANL (Los Alamos National Laboratory) lub LLNL (Lavrence Livermore National Laboratory). Każde z laboratoriów odpowiada za kontrolę i konserwację broni, którą zaprojektowało. Aktualnie odpowiadają one za następujące wyposażenie:

  • LANL - B53, B61, W76, W80, W88
  • LLNL - B83, W84, W87.

Narodowe Laboratorium Lawrence Livermore (LLNL)
Laboratorium zostało założone czerwcu 1952 i było zawsze silnie związane z Uniwersytetem Kalifornijskim. Według danych z maja 2011 roku ośrodek zatrudniał 6800 pracowników i zajmował powierzchnię 31.6 km2.

Na terenie ośrodka znajduje się m.in. zakład produkcji materiałów silnie wybuchowych, fabryka trytu, laser NOVA używany w programie inercyjnego uwięzienia fuzji oraz zakład laserowej separacji izotopów.

Narodowe Laboratorium w Los Alamos (LANL)
Otwarte w 1943 roku w celu rozwijania badań nad budową bomby atomowej było częścią Projektu Manhattan. W latach późniejszych w Los Alamos wytwarzano rdzenie dla testów przeprowadzanych w należącym do kompleksu obszarze technicznym TA-55 (Technical Area-55). Ten czteroarowy zakład przetrwał do dnia dzisiejszego i jest jedynym w pełni funkcjonującym ośrodkiem obróbki plutonu w USA. Został otwarty w kwietniu 1978 za sumę 70 milionów USD. Prace znajduje w nim 400 naukowców i inżynierów. Aktualnie rolę obróbki plutonu pełni zakład PF-4 (Plutonium Facility-4) o powierzchni 13,935 m2.

Według danych z maja 2011 roku ośrodek LANL zajmował 93 km2 powierzchni i zatrudniał 9,000 pracowników.

Ośrodek Testowy w Newadzie (Nevada Test Site - NTS)
Zlokalizowany 100 km od Las Vegas, ośrodek w Newadzie został ustanowiony jako obszar testów broni nuklearnej w 1951. Pierwszą próbę jądrową przeprowadzono 27 stycznia 1951, ostatnią 23 września 1992. Łącznie przeprowadzono 928 detonacji (100 atmosferycznych, 828 podziemne). NTS zajmuje obszar 3496 km2 i zatrudnia 4,901 pracowników (25 listopad 1995).

Po zakończeniu programu testów jądrowych w 1992 roku, funkcję ośrodka zmodyfikowano na testy podkrytyczne z zastosowaniem silnie wybuchowych materiałów oraz próby materiałów rozszczepialnych w zamkniętych laboratoriach. W połowie 1992 zakończono budowę wartych 100 milionów USD Zespolonych Zakładów Montażu zajmujących powierzchnię 9,3 km2 w obrębie których znajduje się ściśle chroniona 9 hektarowa platforma testowa. W skład zakładów wchodzi m.in. pięć oddziałów materiałów wybuchowych, trzy montażu bomb, dwa radiograficzne oraz bunkry magazynowe.

Ośrodek Pantex
Zakład ten przez długi czas były jedynym ośrodkiem montażu/demontażu ładunków nuklearnych w Stanach Zjednoczonych. Kompleks, zlokalizowany w pobliżu Amarillo (Teksas), zajmuje powierzchnię 43 km2. Od ponad dwudziestu lat w zakładzie nie wyprodukowano nowej głowicy - montaż ostatniej (głowica W88) został ukończony 31 lipca 1990. Aktualnie Pantex jest wiodącym ośrodkiem w USA zajmującym się demontażem głowic jądrowych oraz realizacją programu modernizacji broni w ramach utrzymania poziomu technicznego istniejącego arsenału (około 60 głowic rocznie). W latach 1990-1996 w Pantex rozmontowano średnio 1347 głowic rocznie. Ilość ta zmalała do zaledwie 498 w 1997 roku, kiedy to miała miejsce seria wypadków, łącznie z przełamaniem rdzenia podczas demontażu. Incydent ten spowodowały wstrzymanie prac na pewien czas. W pierwszej dekadzie XXI wieku tempo demontażu w Pantex zmalało i nie przekroczyło w żadnym roku 700 głowic.

Zakład uruchomiono w maju 1952 przez Mason and Hanger-Silas Mason Company. W 2010 roku w ośrodku zatrudniano 3,600 pracowników - wartość ta utrzymuje się na niezmienionym poziomie od początku lat dziewięćdziesiątych. Aktualny budżet roczny ośrodka wynosi 600 mln USD[8].

Pantex przechowuje rdzenie z rozmontowanego wyposażenia (większość z nich ma zostać przeniesiona do nowego zakładu budowanego w SRS). Według danych z czerwca 2010 roku ośrodek przechowywał 14,000 rdzeni przy zdolności magazynowej określonej na 20,000 sztuk.

6 lutego 1996 przedstawiciele Departamentu Energii oświadczyli, że w Pantex znajduje się 21.3 ton plutonu wojskowego i 16.7 ton wysoko wzbogaconego uranu, włączając w to materiał rozszczepialny uzyskany z planowanych demontaży - co oznacza, że składowany pluton pochodzi z około 7,000 głowic. Dodatkowe 5,000 rdzeni, zawierających około 15 ton plutonu, magazynowanych jest jako rezerwa strategiczna.

Narodowe Laboratorium Sandia (SNL)
Ośrodek w Sandia został stworzony w celu pełnienia usług inżynierskich w ramach Programu Manhattan. Zakład zajmuje 30.8 kilometrów kwadratowych i jest zlokalizowany w obrębie Bazy Sił Powietrznych Kirtland w pobliżu Albuquerque (Nowy Meksyk). Należy do niego także laboratorium w pobliżu Livermore o powierzchni 1671 m2. Ośrodek jest prowadzony przez Zakłady Lockheed Martin Sandia i zatrudnia 6,600 osób w Albuquerque i kolejnych 900 w Livermore (stan na styczeń 1999).

SNL przejęły produkcję inicjatorów neutronowych od nieczynnego ośrodka w Pinellas, gdzie były pierwotnie wytwarzane. Wyposażenie zakładu Pinellass, jak i jego personel został przeniesiony do kompleksu Sandia. Pierwszy inicjator został wyprodukowany w SNL w 1999 roku. Sądzi się, że zakład jest zdolny do wytwarzania ok. 500 inicjatorów rocznie.

Ośrodek Savannah River (SRS)
Zlokalizowany w pobliżu Aiken (Kalifornia Południowa) ośrodek Savannah River został stworzony w 1952 roku jako główny zakład wytwarzający materiały nuklearne. Zdolność produkcyjna zakładu nie jest obecnie wykorzystywana. Ośrodek zajmuje powierzchnię 770 km2, a w jego obrębie ulokowano 16 (obecnie zamkniętych) fabryk produkcyjnych. W ośrodku zatrudnionych jest ponad 10,000 pracowników. Obecnie ośrodek zajmuje przechowywaniem trytu i zarządzaniem radioaktywnymi pozostałościami po produkcji izotopów.

W grudniu 1998 roku Richardson, sekretarz Departamentu Energii, oświadczył, że na terenie kombinatu Savannah River powstanie wart 500 mln USD zakład demontażu plutonowych rdzeni. Ośrodek będzie się zajmował także odzyskiem i przeróbką litego metalu do postaci tlenku. Metody neutralizacji mają obejmować m.in. wykorzystanie specjalnej mieszanki tlenków (MOX) jako paliwa w krajowych elektrowniach jądrowych. Departament Energii eksploatuje obecnie eksperymentalną stację demontażu i odzysku w Narodowym Laboratorium Los Alamos. Trwający dwa do trzech lat pilotaż ma dostarczyć niezbędnych danych do zaprojektowania i eksploatacji ośrodka pracującego na dużą skalę. Budowa zakładu produkcji MOX w SRS została rozpoczęta 1 sierpnia 2007 roku, przy czym zdolność produkcyjną zostanie osiągnięta w 2014. Planuje się, że zakład będzie w stanie produkować 3,5 tony tlenku plutonu rocznie.

Inne zakłady
Prawie wszystkie poza konwencjonalne komponenty głowic są wytwarzane w Zakładach Kansas City. Ośrodek został utworzony w 1949 roku, zajmuje obszar 550,380 m2 i zatrudnia 3,291 pracowników (25 maj 1995).

Aktualnie w Stanach Zjednoczonych istnieją dwa zakłady dyfuzji gazowej: w Paduca (Kentucky) i Portsmouth (Ohio), obydwa zarządzane przez Korporację Wzbogacania Uranu Stanów Zjednoczonych (utworzoną w 1992 roku). Zakłady produkują tylko nisko wzbogacony uran. W styczniu 1991 wydano pierwszą zgodę na wybudowanie komercyjnego ośrodka wzbogacania uranu w Jomer (Louisiana). Jedyny zakład produkujący sześciofluorek uranu znajduje się w Metropolis (Illinois).

 

5.2.2 Rosja

Historia radzieckiego programu jądrowego została przedstawiona w rozdziale "Kalendarium rozwoju broni nuklearnej".

5.2.2.1 Wprowadzenie

Minęło pięć lat od podpisania START II w 1993 roku, zanim rosyjska Duma rozpoczęła prace zmierzające ku ratyfikacji układu. Jednak oburzenie, jakie wywołało przeprowadzenie operacji Pustynny Lis w grudniu 1998 roku przeciwko Irakowi oraz ogłoszenie w styczniu 1999 roku przez Stany Zjednoczone zamiarów budowy nowego systemu obrony rakietowej (NMD - National Missile Defense), wywołało wstrzymanie prac ratyfikacyjnych. Rok później, 26 stycznia 1999 roku przewodniczący frakcji komunistycznej w Dumie, Giennadij Ziuganow oświadczył, że traktat START II może zostać ratyfikowany, jeżeli Stany Zjednoczone zagwarantują przestrzeganie wszystkich wcześniejszych porozumień o redukcji zbrojeń nuklearnych i będą stosować się do decyzji Rady Bezpieczeństwa ONZ. Chodziło w szczególności o przestrzeganie podpisanego w 1972 roku traktatu o zakazie rozwijania systemów antybalistycznych. W związku z trudną sytuacją budżetową, przedstawiciele Kremla i Dumy prowadzili nieoficjalne rozmowy o zmniejszeniu ustalonych limitów arsenałów jądrowych obu stron, nawet do wartości mniejszych niż zakładane dla planowanego układu START III.

14 kwietnia 2000 roku niższa izba rosyjskiego parlamentu, Duma, ratyfikowała traktat START II, otwierając tym samym drogę do powstania START III. Układ START II został podpisany w styczniu 1993 roku i ratyfikowany przez amerykański Kongres 26 stycznia 1996 roku. Po objęciu stanowiska w marcu, prezydent Putin oświadczył, że Rosja nie wprowadzi w życie postanowień traktatu jeżeli Stany Zjednoczone nie zrezygnują z planów budowy systemu obrony rakietowej NMD. Władimir Jakowlew, szef Strategicznych Wojsk Rakietowych, pytany przez agencję Interfax 7 lipca 1996, określił przeprowadzone próby nowego systemu jako "pierwszy krok ku utracie równowagi jądrowej". Jakowlew dodał: "Amerykański system obrony rakietowej zmierza do wprowadzenia atomowej anarchii". Ostatecznie, układ START II został zastąpiony przez wynegocjowane i podpisane przez prezydentów Busha i Putina porozumienie SORT.

Rosyjskie siły jądrowe znajdują się w wątpliwym stanie technicznym wskutek bezpośrednich i pośrednich konsekwencji rozpadu i ekonomicznej zapaści Związku Radzieckiego. W listopadzie 1996 roku zakończono proces przenoszenia uzbrojenia nuklearnego z terenu byłych republik radzieckich. Powstało jednak wiele innych problemów, związanych z zarządzaniem i utrzymaniem we właściwym stanie istniejących sił strategicznych. Obecny arsenał rosyjski, tworzony na dużą skalę głównie w latach 70. i 80., stopniowo osiąga zakładany wiek zdolności bojowej. We wrześniu 1997 roku gen. Jakowlew ocenił, że około 62% rosyjskich pocisków typu ICBM przekroczyło już zaplanowany wiek służby. Pod koniec listopada 1998 roku Anatolij Perminow, dowódca Sztabu Strategicznych Wojsk Rakietowych, oszacował tę samą wartość na 58%.

Modernizacja istniejącej broni w podobny sposób, w jaki robią to teraz Stany Zjednoczone, jest kosztowna, dodatkowo zaś w Rosji brakuje odpowiedniego zaplecza przemysłowo-inżynierskiego, aby sprostać takiemu wyzwaniu. Większość z ośrodków przemysłowych działających na potrzeby zbrojeń jądrowych usytuowana jest w niepodległych państwach, głównie na Ukrainie. Jedyną rozważaną alternatywą jest więc zastąpienie wysłużonego uzbrojenia nowym. Jednak poważny kryzys ekonomiczny sprawia, że wymiana istniejącego arsenału na zasadzie jeden-do-jednego wydaje się niewykonalna.

Ratyfikowanny w 2011 roku układ START zakłada ograniczenie liczby rozmieszczonych głowic strategicznych do poziomu 1,550 sztuk. Dekadę wcześniej prezydent Jelcyn zaproponował ograniczenia planowanego układu START III do poziomu około 2,000-2,500 głowic, prawdopodobnie biorąc pod uwagę niemożliwość utrzymania większego arsenału. Według waszyngtońskiej Rady Obrony Zasobów Naturalnych (NRDC - Natural Resources Defense Council), w 1990 roku Związek Radziecki posiadał około 10,779 strategicznych głowic jądrowych (plus dodatkowo około 6,000-13,000 głowic taktycznych, których liczba nigdy nie była kontrolowana i ograniczana przez traktaty rozbrojeniowe). Widać więc wyraźnie jak dużą redukcję arsenału musiała przeprowadzić Rosja.

Najbardziej istotnym działaniem w ostatnich latach w kierunku utrzymania sił jądrowych było opracowanie i wprowadzenie do służby nowego typu międzykontynentalnych pocisków balistycznych Topol M (oznaczanie rosyjskie RT-2PM i RS-12MS, oznaczenie NATO to SS-27). Jest to pierwszy system ICBM zbudowany po rozpadzie Związku Radzieckiego.

Rosja podejmuje także działania, aby móc wykorzystywać istniejące siły jądrowe tak długo jak to tylko możliwe. W ramach tych działań 10 grudnia 1998 roku Strategiczne Wojska Rakietowe przeprowadziły pomyślne odpalenie wyposażonego w 10 głowic pocisku SS-24 (oznaczenie rosyjskie: RS-22) z mobilnej wyrzutni kolejowej. Rakieta została wystrzelona z kosmodromu Pleseck i zgodnie z doniesieniami agencji Interfax "trafiła w cele na Poligonie Kamczackim z dużą precyzją".

Pod koniec lat dziewięćdziesiątych w Rosji wybuchł głośny spór pomiędzy marszałkiem Siergiejewem, ministrem obrony narodowej, a generałem Anatolijem Kwaszninem, szefem Sztabu Generalnego - dotyczący przyszłości i roli strategicznych wojsk rakietowych. Minister Obrony Siergiejew, były szef Strategicznych Wojsk Rakietowych, zaproponował utworzenie, na wzór amerykańskiego Dowództwa Strategicznego - pojedynczego dowództwa wszystkich wojsk nuklearnych.

Przed wprowadzeniem planowanej reformy siły jądrowe podlegały Sztabowi Generalnemu, nadzorującemu różne rodzaje sił zbrojnych. Marszałek Siergiejew zaproponował aby wyodrębnić wszystkie formacje wojsk jądrowych (okręty balistyczne, bombowce strategiczne oraz wojska rakietowe) i podporządkować je bezpośrednio nowo utworzonej strukturze. Zaproponował także, aby włączyć w jej szeregi 12. Dowództwo Główne Ministerstwa Obrony, do którego kompetencji należało zarządzanie arsenałem atomowym.

Siergiejew stwierdził, że wolałby aby dowództwo nad nową formacją objął jego protegowany - gen. Jakowlew, ówczesny szef Strategicznych Wojsk Rakietowych, który zostałby jednocześnie awansowany na stanowisko pierwszego wiceministra obrony. Marszałek traktował wprowadzenie swojego planu priorytetowo, ponieważ wiedział że jest mało prawdopodobne aby został na swoim stanowisku po upłynięciu kadencji Jelcyna.

Siergiej Rogow, dyrektor Instytutu Studiów Północnoamerykańskich powiedział, że wprowadzenie koncepcji reorganizacji Siergiejewa doprowadziłoby do "znaczącego uproszczenia dowodzenia i kontroli" nad wojskami jądrowymi.

Propozycję otwarcie skrytykowali wojskowi związani ze Sztabem Generalnym. Generałowie zwracali uwagę na konieczność zainwestowania znacznych funduszy w stworzenie nowej struktury w czasach, gdy budżet wojska został bardzo ograniczony. Alexander Lebed, gubernator Krasnojarska i były generał, przyłączył się do krytyki propozycji Siergiejewa określając ją jako "niewykonalną". "Nie wolno nam komplikować systemu już skomplikowanego" powiedział Lebed.

W połowie roku 2000 gen. Anatolij Kwasznin, Szef Sztabu Generalnego związany z wojskami konwencjonalnymi, rozpoczął publiczną krytykę stanu organizacji sił zbrojnych. 12 lipca przedstawił swój plan restrukturyzacji w którym sprzeciwił się przeznaczaniu dużej części funduszy wojska na siły jądrowe. Uważał, że należy zredukować liczbę wyrzutni pocisków balistycznych z ponad 700 do 150, zgrupować pozostałe wojska oraz drastycznie zredukować liczbę personelu obsługi baz rakietowych. Jego zdaniem należało wstrzymać produkcję pocisków Topol M i zredukować finanse wojsk rakietowych z poziomu 18% do 15% budżetu sił zbrojnych. Kwasznin sugerował także aby włączyć Strategiczne Wojska Rakietowe w struktury sił powietrznych. Kwasznin, jeden z głównych architektów wojny w Czeczeni, od dłuższego czasu przekonywał, że na wojska strategiczne przeznaczane są środki bardziej potrzebne siłom konwencjonalnym.

Siergiejew, w wywiadzie udzielonym agencji Interfax 14 lipca, określił plan Szefa Sztabu jako "kryminalną głupotę i atak na rosyjski interes narodowy". Marszałek argumentował, że wojska strategiczne są jedyną nadzieją kraju na pozostanie się liczącą potęgą światową i z tego powodu powinny być finansowane w pierwszej kolejności. Pod rządami Siergiejewa jako ministra obrony, Strategiczne Wojska Rakietowe otrzymywały niemal 20% budżetu wojska oraz większość funduszy celowych (50-80%), przeznaczonych na program montażu pocisków Topol M.

Jako że obaj oficerowie przedstawili swoje opinie w mediach, cała sprawa stała się niecodziennym tematem dyskusji publicznej. 11 sierpnia 2000 roku, na posiedzeniu Rady Bezpieczeństwa, prezydent Putin zdecydował się ograniczyć rolę wojsk strategicznych podejmując decyzję o przeniesieniu części funduszy do sił konwencjonalnych oraz zniesieniu ich odrębnego statusu jako formacji wojskowej po 2006 roku. Decyzje te miały być częścią ogólnego programu restrukturyzacji sił zbrojnych, którego najważniejszymi elementami miało być ograniczenie liczebności wojsk z poziomu 1,2 mln o około 350,000 do 2003 roku.

Marszałek Siergiejew został zdymisjonowany w marcu 2001 roku, następny minister obrony - Siergiej Iwanow - nie przeprowadził zapowiadanej wcześniej reformy armii. Dopiero kolejny minister, Anatolij Sierdiukow, w 2008 roku ogłosił program głębokiej reorganizacji sił zbrojnych. Zgodnie z przyjętymi założeniami do 2018 roku zakończony zostanie proces profesjonalizacji rosyjskiej armii. Planuje się drastyczne zmniejszenie etatów oficerskich - w chwili obecnej na jednego oficera przypadka 3 żołnierzy, wskaźnik ten ma zostać zmieniony na 1:10. Struktura sił zbrojnych ma zostać także uproszczona, m.in. poprzez utworzenie wysoko mobilnych brygad podporządkowanych bezpośrednio okręgom wojskowym. W efekcie wprowadzenia zmian do 2012 roku liczebność wojska ma zostać zredukowana o 16% do 1 mln, przy czym korpus oficerski zostanie zredukowany o ponad 57% (do 150 000). Reorganizacja dotyczy wszystkich sił zbrojnych, w tym Strategicznych Wojsk Rakietowych - w których liczba związków operacyjnych ma zostać zmniejszona z dwunastu do ośmiu[10].

W lutym 2009 roku generał Nikołaj Sołowcow, dowódca Strategicznych Wojsk Rakietowych, stwierdził, że rosyjskie siły rakietowe posiadają zdolność odpalenia pocisków międzykontynentalnych w ciągu minuty od wydania rozkazu. "Ponad 6,000 żołnierzy znajduje się na służbie 24/7, dzięki czemu ponad 96% zestawów rakietowych jest gotowych do odpalenie w ciągu kilkudziesięciu sekund. Jest to najwyższy stopień gotowości spośród wszystkich komponentów wojsk jądrowych" - powiedział Sołowcow w wywiadzie pasowym dla Krasnaja Zwiezda[11].

Na początku sierpnia 2009 roku Kreml w komunikacie prasowym poinformował o zdymisjonowaniu generała Sołowcowa. Nie podano przyczyny dymisji, jednak media wiązały ją z serią nieudanych prób nowego pocisku Buława (SS-N-32). Dodatkowo generał kilkukrotnie wyrażał się krytycznie o trwających wówczas rozmowach nad dalszymi redukcjami strategicznymi START. Następcą Sołowcowa został jego zastępca, generał Andriej Szwajczenko[12].

5.2.2.2 Produkcja materiałów rozszczepialnych

W 1991 roku rozpoczęto realizację Programu Kooperatywnego Zmniejszania Zagrożeń (znany także jako Program Nunn-Lugar'a, od nazwisk twórców - senatorów Richarda Lugara i Sama Nunna). W ramach programu Stany Zjednoczone przeznaczają ponad 400 mln USD rocznie na pomoc Rosji oraz innym państwom WNP w demontażu starego arsenału jądrowego oraz infrastruktury wojskowej. Według danych z marca 2011 roku, w wyniku realizacji programu przeprowadzono demontaż między innymi 7,599 głowic jądrowych, 791 pocisków ICBM, 491 silosów ICBM oraz 661 pocisków SLBM[13]. Realizacja programu ma zostać zakończona w 2012 roku.

Od 1949 do 1988 roku Związek Radziecki wyprodukował około 1,200-1,400 ton wysoko wzbogaconego uranu (highly enriched uraniom - HEU). Uran był wzbogacany w zakładach Swierdłowsk-44 (obecnie Jekaterynburg), Tomsk-7 oraz Krasnojarsk-45. W 1999 roku Związek Radziecki zaprzestał dalszej produkcji HEU. Około połowa wysoko wzbogaconego uranu została przekazana do Ministerstwa Obrony i wykorzystana w wojskowym programie jądrowym.

Pluton do celów wojskowych był wytwarzany przez kompleks 13 reaktorów produkcyjnych (chłodzonych wodą, moderowanych grafitem) oraz 3 zakładów radiochemicznych. Łącznie odseparowano około 150 ton plutonu wojskowego. Wraz z upadkiem Związku Radzieckiego, kolejne reaktory produkcyjne były wyłączane. Reaktory nowszej generacji były także wykorzystywane do produkcji energii cieplnej i elektrycznej dla pobliskich miast. Do roku 2000 czynne pozostały tylko trzy reaktory - dwa w Siewiersku (ADE-4 oraz ADE-5) oraz jeden w pobliżu Żeleznogorska (ADE-2), produkujące łącznie około 1,5 tony plutonu rocznie. Materiał ten należy traktować jako produkt uboczny pracy reaktorów - od 1994 roku nowo wyprodukowany pluton nie został użyty w wojskowym programie jądrowym. Reaktory w Siewiersku zostały wyłączone w kwietniu i czerwcu 2008 roku. Reaktor ADE-2 został wyłączony w kwietniu 2010 roku.

Wyłączenie ostatniego reaktora produkcyjnego było realizacją deklaracji prezydenta Miedwiediewa podjętej na odbywającym się kilka dni wcześniej szczycie bezpieczeństwa jądrowego w Waszyngtonie. Prezydent Obama stwierdził: "Ten ważny krok naprzód ponownie prezentuje rosyjskie zaangażowanie w obszarze bezpieczeństwa jądrowego i dodaje impetu naszym wspólnym globalnym wysiłkom"[14]. Podczas waszyngtońskiego szczytu Stany Zjednoczone i Rosja podpisały także porozumienie, w którym każde z państw zobowiązało się do zlikwidowania co najmniej 34 ton plutonu wojskowego. Realizacja programu rozpocznie się w 2018 roku[15].

W styczniu 1994 roku rząd Stanów Zjednoczonych podpisał z Rosja umowę o zakupie 500 ton wysoko wzbogaconego uranu za sumę 11.9 miliardów USD. Na podstawie rosyjsko-amerykańskiego porozumienia Korporacja Wzbogacania Uranu Stanów Zjednoczonych nabędzie przez 20 lat minimum 500 ton wojskowego uranu, poczynając od 10 ton przez pierwszych pięć lat i nie mniej niż 30 przez każdy kolejny rok. Zawartość U-235 w produkcie zostanie zmniejszona do poziomu 20%, a następnie uran zostanie zmagazynowany. W tej formie nie nadaje się do użytku wojskowego[16].

W ciągu 20 lat z 500 ton uranu o wojskowym przeznaczeniu otrzyma się około 15,000 ton uranu nisko wzbogaconego. Jest to równoważne 150,000 ton naturalnego uranu lub inaczej trzykrotnemu zapotrzebowaniu na ten surowiec państw zachodnich z 1993 roku. Dzięki rozrzedzeniu 10 ton HEU rocznie przez pierwsze pięć lat uzyskano średnio 3,700 ton tlenku uranu rocznie - co odpowiada produkcji dużej kopalni tego surowca.

W 1995 Korporacja Wzbogacania Uranu odebrała pierwszą dostawę słabo wzbogaconego uranu z Rosji (186 ton), co odpowiada sześciu tonom HEU. W listopadzie pierwsza partia została sprzedana za sumę 145 milionów USD i posłużyła jako paliwo reaktorowe do wytwarzania energii elektrycznej. We wrześniu 2010 roku NNSA poinformowała o przetworzeniu 400 ton HEU - ilości wystarczającej do budowy 16,000 bomb jądrowych. Agencja poinformowała, że około połowa elektryczności produkowanej w amerykańskich elektrowniach atomowych pochodzi z paliwa wytworzonego z rosyjskiego uranu. Realizacja programu zostanie zakończona w 2013 roku przetworzeniem zaplanowanych 500 ton HEU[17].

5.2.2.3 Obecne siły nuklearne

Pociski balistyczne. Rosja posiada około 1,100 głowic jądrowych rozmieszczonych na 331 międzykontynentalnych pociskach balistycznych sześciu różnych typów[18]. Rosyjskie Strategiczne Wojska Rakietowe są zorganizowane w trzech armiach - 27. Armii Obrony Rakietowej (z dowództwem we Władymirze), 31. Armii Rakietowej (z dowództwem w Orenburgu) oraz 33. Armii Obrony Rakietowej (z dowództwem w Omsku). W 2002 roku rozformowano 53. Armię Rakietową z dowództwem w Chita. Ocenia się, że do 2016 roku rozformowana zostanie także 31. Armia Rakietowa. Łącznie Strategiczne Wojska Rakietowe składają się z 11 dywizji[19].

Wycofanie ze służby i demontaż rosyjskich pocisków ICBM oraz ich wyrzutni następuje co najmniej w czterech krokach: pierwszy to wycofanie pocisku ze stanu gotowości bojowej; następnie wymontowuje się z niego głowice bojowe; kolejna faza to usunięcie pocisku z silosu; ostatecznie, zgodnie z ustaleniami START I, silos jest niszczony (wysadzany w powietrze i/lub trwale wypełniany, np. betonem). Liczba głowic i pocisków znajdujących się w rosyjskim arsenale zależy więc znacznie od stopnia, w jakim znajduje się demontaż starszych konstrukcji.

SS-18 Satan. W memorandum informacyjnym (MOU - memorandum of understanding) traktatu START I, Związek Radziecki zadeklarował posiadanie 104 SS-18 w Kazachstanie i 204 w Rosji. Wszystkie pociski znajdujące się na terenie Kazachstanu i 24 na terenie Rosji nie znajdują się w gotowości bojowej. Do połowy 1997 roku wszystkie 104 silosy SS-18 w Kazachstanie zostały zniszczone. Jeżeli postanowienia układu START z 2010 roku zostaną w całości wprowadzone w życie, wszystkie te pociski zostaną zniszczone. Rosji pozostanie jednak możliwość modyfikacji do 90 silosów po SS-18 do roli wyrzutni dla jednogłowicowych ICBM. Do grudnia 2010 roku liczba SS-18 pozostających w czynnej służbie została zmniejszona do 58 zestawów.

SS-19 Stiletto. W START I MOU, Związek Radziecki zadeklarował posiadanie 130 pocisków SS-19 na Ukrainie i 170 w Rosji. W listopadzie 1995 roku, Ukraina zgodziła się sprzedać Rosji 32 z posiadanych przez siebie pocisków. Część z SS-19 jest obecnie wycofywanych ze służby. Zgodnie z ustaleniami START II, Rosja może posiadać 105 jednogłowicowych SS-19 - 1 listopada 2000 roku przeprowadzono test tego typu konfiguracji. W roku 2010 w czynnej służbie pozostawało około 70 pocisków, przy czym ocenia się że do końca 2012 roku w uzbrojeniu pozostanie 20 zestawów.

SS-25 Sickle. Do 27 listopada 1996 roku ostatni egzemplarz SS-25 znajdujący się na terenie Białorusi został przekazany Rosji. Aby sprawdzić możliwość dalszego przedłużenia okresu eksploatacji SS-25, 11 października 2000 roku pomyślnie przeprowadzono próbne odpalenie szesnastoletniego pocisku. W kolejnych latach przeprowadzano następne loty próbne, ostatnie z nich miały miejsce 20 kwietnia 2009 oraz 10 grudnia 2009. W służbie pozostaje około 170 pocisków - przy zachowaniu obecnego poziomu rozbrajania do 2015 roku wszystkie zostaną wycofane ze służby.

SS-27 Topol-M. Obecnie SS-27 jest jedyną konstrukcją międzykontynentalnych pocisków balistycznych nadal rozwijana i produkowaną w Rosji. Istnieją dwa warianty rakiety SS-27: jednogłowicowy pocisk przenoszony na transporterze kołowym lub bazujący w silosach (SS 27 Mod 1; oznaczenie rosyjskie Topol M) oraz pocisk wielogłowicowy w układzie MIRV (SS-27 Mod-2; oznaczenie rosyjskie RS-24). Wariant pierwszy został zaprojektowany w lata dziewięćdziesiątych jako udoskonalona wersja SS-25. Wariant drugi opracowano w pierwszej dekadzie 21. wieku w celu zastąpienia stopniowo wycofywanych ze służby pocisków SS-18 i SS-19.

SS-27 Mod 1 jest montowany jako pocisk jednogłowicowy, chociaż w rzeczywistości może przenosić trzy głowice. Ma zasięg około 10,500 km i może operować zarówno z silosów jak i mobilnych wyrzutni. Udoskonalono w nim wiele aspektów zwiększających niezawodność i zdolność bojową, a także zastosowano szereg rozwiązań z SS-25. Podobnie jak swój poprzednik, SS-27 jest bezwładnościowo naprowadzanym, trzy stopniowym pociskiem na paliwo stałe. Masa startowa rakiety wynosi 47 ton, zaś ładowność (waga głowicy) nie może przekraczać jednej tony. Długość pocisku bez głowicy wynosi 17.9 metrów, a maksymalna średnica to 1.86 m.

Program lotów testowych pocisków Topol M rozpoczął się 20 grudnia 1994 roku. 22 października 1998, jeden z egzemplarzy eksplodował tuż po starcie z Poligonu Wojsk Strategicznych w Plesecku. Był to czwarty lot próbny - pocisk w założeniu miał przelecieć przez cały teren Rosji i uderzyć w cel na Kamczatce. Szósty lot testowy, przeprowadzony 8 grudnia 1998 roku, zakończył się sukcesem. W 1999 roku miały miejsce kolejne cztery próbne odpalenia. 9 lutego 2000 roku przeprowadzono dziesiąty i przypuszczalnie ostatni test SS-27. Ponad pół roku później, 26 września, odbyło się pierwsze treningowe odpalenie wersji bazującej w silosie. Następnego dnia po raz pierwszy odpalono wersję przenoszoną przez transporter kołowy.

W grudniu 1997 roku w Bazie Rakietowej Tatiszczewo do czynnej służby na próbny okres weszły dwa bazujące w silosach pociski Topol M. Zgodnie z informacjami rządu, 27 grudnia 1998 roku 104. pułk, stanowiący część Dywizji Rakietowej Taman stacjonującej w Tatiszczewie, posiadał 10 pocisków będących w czynnej służbie. Kolejne 10 zestawów znalazło się w gotowości bojowej w grudniu 1999 roku. W silosach 104. pułku rakietowego stacjonowały poprzednio pociski SS-19. Pod koniec roku 2000 generał Jakowlew ogłosił, że 25-26 grudnia sformowany zostanie trzeci pułk rakietowy SS-27. Jednak z powodu cięć budżetowych został on prawdopodobnie wyposażony w jedynie cztery pociski, z czego jeden nie jest w pełni sprawny.

W 1998 roku gen. Władimir Jakowlew, dowódca Strategicznych Wojsk Rakietowych, przedstawił ambitny plan produkcyjny SS-27. Oświadczył, że planuje się montaż 20-30 SS-27 rocznie przez kolejne trzy lata, a w latach następnych 30-40 egzemplarzy rocznie. Zgodnie ze słowami gen. Jakowlewa program budowy SS-27, przy koszcie montażu jednego pocisku ocenianym na około 30 mln USD, będzie "wymagał koncentracji wszystkich dostępnych nam zasobów". Z uwagi na sytuację gospodarczą Rosji oraz przeniesienie dużej części środków budżetowych na modernizację wojsk konwencjonalnych, program budowy SS-27 nie został dotrzymany. Ocenia się, że w 2011 roku w czynnej służbie znajdowało się około 52 pocisków Mod 1 bazujących w silosach oraz 18 przenoszonych na transporterach kołowych.

W 2007 roku rozpoczęto testy drugiego wariantu SS-27, noszącego rosyjskie oznaczenie RS-24. Zaprojektowany jako ciężki pocisk balistyczny, SS-27 Mod 2 jest uzbrojony w trzy głowice jądrowe. Do końca roku 2010 do służby wprowadzono około 5-6 zestawów.

Okręty podwodne. Rosyjska flota balistycznych okrętów podwodnych składa się z 12 jednostek czterech klas - 4 okręty Delta III (typ 667BDR), 6 okrętów Delta IV (typ 667BDRM), 1 okręt Typhoon (typ 941) oraz 1 okręt najnowszej klasy Borej (typ 955). Ostatni okręt klasy Typhoon został wycofany z patroli atomowych i zmodyfikowany na potrzeby programu testowego nowych pocisków SLBM o oznaczeniu R-30 Buława (SS-N-32). Natomiast jedyny okręt klasy Borej od 2008 roku uczestniczy w próbach morskich. Dlatego w czynnej służbie znajdują się jednostki Delta III (Flota Pacyfiku) oraz Delta IV (Flota Północna).

Wraz z zakończeniem zimnej wojny około dwie-trzecie jednostek zostało wycofanych ze służby. Sądzi się, że wszystkie okręty Yankee I, Delta I/II, siedem jednostek Delta III i trzy Typhoon zostało wycofanych z linii. Według rosyjskich źródeł, dwa okręty typu Typhoon są "niezdolne do walki". Trzecia jednostka została wycofana z linii w 1998 roku.

Liczba rosyjskich SSBN znajdujących się w morzu została istotnie zredukowana od czasów zimnej wojny. Obecnie, Rosja wysyła na patrol tylko po jednym okręcie na Atlantyk i Pacyfik - w tym czasie przynajmniej kolejne dwie jednostki znajdują się w stanie częściowej gotowości bojowej. Według informacji prasowych, w okresie maj-lipiec 1998 roku, żadne rosyjskie SSBN nie znajdowały się na misjach patrolowych z powodu problemów z utrzymaniem odpowiedniego poziomu bezpieczeństwa. Drastycznie zmniejszyła się także liczba patroli bojowych - w 1991 było ich 37, podczas gdy w 1999 zaledwie siedem, a w 2008 roku osiem.

W listopadzie 1996 roku położono stępkę pod pierwszą jednostkę klasy Borej, nowego typu rosyjskich SSBN (typ 955). Dwa lata później, w roku 1998, prace konstrukcyjne zostały wstrzymane. Głównodowodzący Marynarki Wojennej, admirał Władimir Kurojedow, oświadczył, że okręt podwodny zostanie przeprojektowany do przenoszenia nowych pocisków balistycznych. Pierwszy okręt klasy Borej ("Jerzy Dołgoruki") został zwodowany w kwietniu 2007 roku. Próby morskie jednostki mają potrwać do 2012 roku, kiedy okręt ten ma zostać włączony do czynnej służby. W marcu 2004 położono stępkę pod drugi okręt klasy ("Aleksander Newski"), natomiast w marcu 2006 rozpoczęto budowę trzeciej jednostki ("Włodzimierz Monomach"). Wszystkie okręty klasy Borej będą wyposażone w 16 wyrzutni pocisków SS-N-32 (RS-20 Buława).

Aby utrzymać zdolność bojową istniejących jednostek klasy Delta IV, w 1999 roku rozpoczęto program modernizacyjny pocisków SS-N-23. W efekcie opracowano unowocześniony pocisk SS-N-23 Mod-2 (oznaczenie Sineva). Ponieważ jednak produkcja nowych pocisków przebiegała wolniej niż zakładano, podjęto kroki aby wydłużyć okres służby pocisków już istniejących. W roku 2000 przeprowadzono także kilka testowych odpaleń SS-N-23 - 27 marca jednostka Karelia wystrzeliła dwa pociski, a 27 grudnia kolejną rakietę wystrzelił Nowomoskowski. Pięć okrętów Delta IV zostało przezbrojonych na SS-N-23 Mod-2, prace nad ostatnią jednostką (Nowomowski) rozpoczęły się w 2009 roku.

Od ponad dziesięciu lat Moskiewski Instytut Technologii Cieplnej prowadzi prace rozwojowe nad nowym typem pocisków SLBM - oznaczonych kodem R-30 Buława (SS-N-32). Pierwsze próbne wystrzelenie rakiety miało miejsce 11 grudnia 2003 roku, natomiast pierwszy lot testowy przeprowadzono 27 września 2005 roku. Ostatni próbny lot miał miejsce 27 października 2010 roku. Łącznie do czerwca 2011 roku przeprowadzono 14 testów, z których sześć było częściowo udanych a tylko jeden zakończył się pełnym sukcesem. Pociski Buława posiadają zasięg 8-9 tys. km i - według oficjalnych danych rosyjskich - mogą przenosić do sześciu głowic bojowych w układzie MIRV.

Bombowce. Na koniec 2010 roku, rosyjskie wojska lotnicze dysponowały 76 bombowcami strategicznymi zdolnymi do przenoszenia 844 pocisków balistycznych dalekiego zasięgu. Lotnictwo strategiczne Rosji jest częścią 37. Armii Lotniczej, składającej się z dwóch dywizji ciężkich bombowców Tu-95MS Bear oraz Tu-160 Blackjack. Dodatkowo, armia dysponuje także czterema dywizjami bombowców Tu-22M3 Backfire.

Bombowce Tu-95 Bear (włączając w to 31 sztuk modelu H16 i 32 H6) są rozmieszczone w dwóch bazach - 40 w bazie Ukrainka (79. pułk bombowców ciężkich) i 23 w bazie Engels (184. pułk bombowców ciężkich). Czterdzieści maszyn Tu-95, wraz z pociskami manewrującymi AS-15 Kent stacjonujących w Kazachstanie zostało wycofanych do Rosji. Bombowce bazujące na terytorium Ukrainy znajdują się w złym stanie technicznym i nie są traktowane jako będące w czynnej służbie.

25 czerwca 1999 roku, dwie maszyny Tu-95, uczestniczące w zakrojonych na szeroką skalę rosyjskich manewrach Zachód-99, naruszyły przestrzeń powietrzną Islandii o prawie 100 km. Według przedstawicieli władz amerykańskich, zostały one przechwycone przez cztery myśliwce F-15 i samolot szkoleniowy P-3. W manewrach uczestniczyło około 50,000 żołnierzy z pięciu okręgów wojskowych i trzech flot. Zaangażowano ponad 30 okrętów, w tym cztery okręty podwodne i atomowy krążownik Kirow, jak również samoloty sił powietrznych i marynarki wojennej zdolne do przenoszenia i odpalania pocisków manewrujących typu powietrze-powietrze i powietrze-ziemia.

W połowie sierpnia 2000 roku, kilka Tu-95 stacjonujących w bazie Ukrainka wzięło udział w manewrach Floty Północnej (w tych samych, podczas których zatonął Kursk), w czasie których odpaliły pociski manewrujące. Bombowce wracając do macierzystej bazy międzylądowały w Białorusi. Kolejne ćwiczenia z udziałem Tu-95 miały miejsce na początku grudnia 2000 roku, po tym jak siedem maszyn (dwie z Engels i pięć z Ukrainki) zostało rozlokowanych w trzech polowych bazach arktycznych.

W połowie lutego 2001 roku bombowce Tu-95, Tu-160 i Tu-22M uczestniczyły w dużych manewrach z udziałem cystern Ił-78 Midias, odbywających się wzdłuż wybrzeży Norwegii i Japonii.

Aktualnie w bazie Engels stacjonuje 13 bombowców Tu-160 Blackjack. Wraz z rozpadem Związku Radzieckiego w 1991 roku, jedyny istniejący wówczas pułk Tu-160 stacjonował w bazie Priłuki na Ukrainie. W listopadzie 1995 roku zawarto porozumienie, w myśl którego Ukraina miała zwrócić Rosji Tu-160, Tu-95, oraz ponad 300 posiadanych przez siebie pocisków manewrujących - umowa została jednak zerwana w 1997 roku. W październiku 1999 roku Ukraina zgodziła się przekazać trzy maszyny Tu-95, osiem Tu-160 i 575 pocisków manewrujących jako część należności za rosyjski gaz. Maszyny zostały przekazane na przełomie lat 1999/2000. Dodatkowo w roku 2000 do służby wszedł nowo wyprodukowany egzemplarz Tu-160. Dzięki temu liczba bombowców tego typu wzrosła z sześciu (1999) do piętnastu (2000) - zdecydowano się zatem sformować nową jednostkę Tu-160 - 121. pułk bombowców ciężkich.

W 2003 roku przedstawiono plan modernizacyjny Tu-160, zakładający między innymi wyposażenie ich w konwencjonalne pociski manewrujące dalekiego zasięgu oraz unowocześnienie awioniki i instrumentów nawigacyjnych.

W sierpniu 2007 roku prezydent Putin ogłosił wznowienie cyklicznych patroli lotnictwa strategicznego. Miesiąc później, 14 września 2007, brytyjskie i fińskie myśliwce przechwyciły dwa bombowce Tu-160, które naruszyły przestrzeń powietrzną NATO[20]. W kolejnych latach podobne incydenty powtarzały się. W lutym 2009 roku kanadyjskie F-18 przechwyciły Tu-160 w odległości zaledwie 125 mil od linii brzegowej[21]. W listopadzie 2009 dwa Tu-95 z bazy Engels zostały przechwycone przez amerykańskie F-22 nad Alaską.

Podstawowym uzbrojeniem Tu-95 oraz Tu-160 są pociski manewrujące dalekiego zasięgu AS-15 Kent (oznaczenie rosyjskie Kh-55). Tu-95 w wariancie MS-6 może przenosić do sześciu pocisków, natomiast wariant MS-16 dodatkowe dziesięć pocisków na zasobnikach pod skrzydłami. W luku bombowym Tu-160 może być transportowane maksymalnie 12 pocisków. AS-15 dysponuje zasięgiem 3,000 km i jest uzbrojony w pojedynczą głowicę jądrową o sile 300 kt.

W połowie lat dziewięćdziesiątych rozpoczęto program rozwojowy nowego typu pocisków manewrujących o oznaczeniu Kh-102. Program został prawdopodobnie zawieszony w 2005 roku na rzecz Kh-555, unowocześnionej wersji AS-15 (Kh-55).

Podstawowe parametry techniczne strategicznych środków przenoszenia

Oznaczenia NATO Oznaczenia rosyjskie Rok prod. Zasięg (km)/
ładowność (kg)
Dokł. (m)
Pociski ICBM
SS-18 M4/M5/M6 Satan RS-20, R-36N Wojewoda 1979 11000/8800 250
SS-19 M3 Stiletto RS-18, UR-100NU 1979 10000/4350 300
SS-25 Sickle RS-12M, RT-2PM Topol 1985 10500/1000 200
SS-27 Sickle RS-12M2, RT-2PM2 Topol M 1998 10500/1000 200
Pociski SLBM
SS-N-18 M1 Stingray R-29R/R-2S, RSM-50 1978 6500/1650 400
SS-N-23 Skiff R-29RM, RSM-54 1986 9000/2800 500
SS-N-32 R-30 Buława 2011 (?) 8000/? ?
Siły powietrzne
Bear H6 Tu-95 MS6 1984 13000/
Bear H16 Tu-95 MS16   13000/
Blackjack Tu-160 1987 12500/16500

Siły strategiczne Rosji - czerwiec 2011

Rodzaj broni Liczba środków przenoszenia Ilość głowic oraz siła wybuchu Łączna liczba głowic Maksymalna łączna siła wybuchu
Mt EMT
Pociski ICBM
SS-18 M4/M5/M6 58 10 x 500/750 kt 580 290 365
SS-19 M3 70 6 x 550 kt 420 231 281
SS-25 170 1 x 550 kt 170 93 114
SS-27 Mod 1
(transporter kołowy)
52 1 x 550 kt 52 29 35
SS-27 Mod 1
(silos)
18 1 x 550 kt 18 10 12
SS-27 Mod 2 5 3 x 400 kt 15 6 8
SLBM / okręty podwodne
SS-N-18 M1 64 (4 x Delta III) 3 x 200 kt 192 38 66
SS-N-23 96 (6 x Delta IV) 4 x 100 kt 384 38 83
SS-N-32 16 (1 x Borej) 6 x 100 kt 0 0 0
Siły powietrzne
Tu-95 MS6 32 6 x AS-15A ALCM lub bomby 192 38 65
Tu-95 MS16 31 16 x AS-15A ALCM lub bomby 496 99 170
Tu-160 13 12 x AS-15B ALCM/
AS-16 SRAM lub bomby
156 31 53
Łącznie 609   2675 903 1252
Na podstawie: "Russian Strategic Nuclear Forces", Pavel Podvig, http://www.russianforces.org/

Siły taktyczne. Ocena liczebności rosyjskiego arsenału taktycznego oraz uzbrojenia, które się na niego składa jest bardzo trudna. Szacunki, przedstawione poniżej opierają się na informacjach przedstawionych przez prezydenta Gorbaczowa w październiku 1991 roku oraz prezydenta Jelcyna w styczniu 1992 roku, a także na różnych modyfikacjach programu demontażu. Wiele głowic z okrętów nawodnych i podwodnych, jak również z samolotów zostało wycofanych z czynnej służby i zgromadzonych w składach centralnych, przy czym część została zdemontowana.

Prezydent Jelcyn ogłosił w 1992 roku zatrzymanie produkcji głowic jądrowych dla rakietowych pocisków taktycznych, pocisków artyleryjskich oraz min lądowych. Wszystkie istniejące głowice tego typu miały zostać zdemontowane. Dodatkowo zapowiedziano zmniejszenie o połowę liczebności pocisków powietrze-powietrze oraz ziemia-powietrze, a także o jedną trzecią liczby taktycznych pocisków jądrowych marynarki wojennej. Według danych Ministerstwa Obrony Rosji z 2007 roku taktyczne głowice jądrowe dla pocisków lądowych zostały całkowicie wycofane ze służby, liczba głowic dla pocisków obrony powietrznej została zmniejszona o 60%, głowic dla pocisków sił powietrznych o 50% a głowic marynarki wojennej o 30%. Nie wiadomo jaka część tego wyposażenia została zdemontowana, jaka cześć oczekuje na demontaż a ile głowic stanowi część nieaktywnych rezerw.

Rosja posiada około 700 taktycznych głowic jądrowych przeznaczonych dla pocisków manewrujących, przeciwokrętowych oraz torped. Broń ta może być transportowana przez 280 okrętów - przy czym przyjmuje się, że torpedy jądrowe przeznaczone się tylko dla okrętów podwodnych. Taktyczna broń jądrowa marynarki wojennej jest składowana w bazach i nie znajduje się na normalnym uzbrojeniu okrętów.

Siły powietrzne dysponują około 650 głowicami taktycznymi - w większości jako uzbrojenie pocisków AS-4 oraz bomb grawitacyjnych. Broń ta może być transportowana przez bombowce Tu-22M Backfire, a bomby grawitacyjne także przeze bombowce szturmowe Su-24 Fencer oraz Su-24 Fullback.

Ocenia się, że około 600-700 głowic znajduje się na uzbrojeniu wojsk obrony powietrznej - w szczególności systemów obrony powietrznej SA-10 Grumble (S-300) oraz zestawów antybalistycznych A-135. W pobliżu Moskwy stacjonuje co najmniej jeden pułk rakietowy wyposażony w 8 zestawów SA-12 (unowocześniona wersja SA-10), każdy wyposażony w 4 pociski. Do 2015 roku Rosja planuje rozlokować co najmniej 15 pułków, stanowiących rdzeń systemu obrony powietrznej kraju. Próbne odpalenie rakiet antybalistycznych ABM-3 Gazelle (oznaczenie rosyjskie 53T6), stanowiących część systemu A-134, zostało przeprowadzone w 2006, 2007 oraz 2009 roku.

Rosyjskie jądrowe siły taktyczne - prognoza 2011

Rodzaj uzbrojenia Ilość Głowice
Obrona strategiczna
   Systemy SAM/ABM (SA-10, A-134) 650 700
Lotnictwo
   Tu-22M, Su-24 400 650
Marynarka Wojenna
 Pociski manewrujące
   SS-N-9, SS-N-12, SS-N-19,
   SS-N-21, SS-N-22
? 450
 Pociski przeciwokrętowe
   SS-N-15, SS-N-16, torpedy ? 250
Łącznie ok. 2500

Rozmieszczenie broni. Wraz z rozpadem Związku Radzieckiego istotna część arsenału jądrowego znalazła się poza granicami nowo utworzonej Rosji. W dniu uzyskania niepodległości na terenie Kazachstanu znajdowało się więcej broni jądrowej, niż było w posiadaniu Wielkiej Brytanii, Francji czy Chin. W Kazachstanie, Ukrainie i Białorusi stacjonowała istotna część rakietowych wojsk strategicznych - w tym większość wielogłowicowych pocisków SS-18 Satan oraz ponad 80 wówczas najnowocześniejszych pocisków SS-25. Także znacząca część strategicznego lotnictwa bombowego bazowała w Ukrainie i Kazachstanie - w tym większość nowoczesnych bombowców Tu-160 Blackjack. W kolejnych latach następowało stopniowe wycofywanie głowic jądrowych oraz środków przenoszenia do Rosji. Proces ten został zakończony w drugiej połowie lat dziewięćdziesiątych. Część z bombowców dalekiego zasięgu Tu-95 pozostaje nadal w posiadaniu Ukrainy, jednak ze względu na stan techniczny oraz brak uzbrojenia jądrowego nie są uwzględniane jako lotnictwo strategiczne.

Obecne bazy wojsk strategicznych Rosji

   Pociski ICBM
SS-18 Dombarowski (50°45'N, 59°30'E),
Użur (55°20'N, 89°48'E)
SS-19 Kozielsk (54°02'N, 35°46'E),
Tatiszczewo (51°40'N, 45°34'E)
SS-25 Irkuck (52°19'N, 104°14'E),
Barnauł (53°21'N, 83°45'E),
Joszkar-Oła (56°38'N, 47°53'E),
Niżny Tagił (57°55'N, 59°08'E),
Nowosybirsk (55°20'N, 83°00'E)
SS-27 Mod-1
(bazujące w silosach)
Tatiszczewo (51°40'N, 45°34'E)
SS-27 Mod-1/2
(wyrzutnie mobilne)
Tejkowo (56°51'N, 40°32'E)
   Okręty podwodne
Delta IV
(Flota Północna)
Gadżijewo (dawniej Jagelnaja)(69°16'00"N 33°20'00"E)
Delta III
(Flota Pacyfiku)
Wiluczyńsk, Półwysep Kamczatka (52°56'23"N 158°24'32"E)
   Lotnictwo
 Tu-95 MS6/MS16  Engels (51°26'N, 46°07'E),
Lotnisko Doświadczalne Żukowskiego (55°32'N, 38°10'E),
Ukrainka (51°09'N, 128°30'E)
Tu-160 Engels (51°26'N, 46°07'E),
Lotnisko Doświadczalne Żukowskiego (55°32'N, 38°10'E)

Materiały źródłowe:

[1] - Fact Sheet: Increasing Transparency in the U.S. Nuclear Weapons Stockpile, Department of Defense, 3 maja 2010
[2] - The National Nuclear Security Administration - Strategic Plan, Maj 2011
[3] - Nuclear Posture Review Report, Department of Defense, Kwiecień 2010
[4] - RGM/UGM-109A TLAM-N, Missile Threat
[5] - Last W56 Warhead Dismantled, National Nuclear Security Administration, 29 czerwca 2006
[6] - Uranium Weapons Components Successfully Dismantled, National Nuclear Security Administration, 20 marca 2007
[7] - NNSA's Pantex Plant Exceeds Targets for Dismantlement Work and Stockpile Deliverables, National Nuclear Security Administration, 19 października 2010
[8] - Infrastructure, Staffing and Economic Impact, NNSA Pantex Plant, Lipiec 2010
[9] - US tactical nuclear weapons in Europe, 2011, Robert S. Norris, Hans M. Kristensen, Bulletin of the Atomic Scientists, Styczeń/Luty 2011
[10] - Reform of the Russian Armed Forces, RIA Novosti, 2009
[11] - Russia can launch ICBMs at minute's notice - missile forces chief, RIA Novosti, 11 lutego 2009
[12] - Russian missile chief fired amid speculation, RIA Novosti, 03 sierpnia 2009
[13] - The Nunn-Lugar Scorecard, Marzec 2011
[14] - Russia closes last weapons-grade plutonium plant, BBC, 15 kwietnia 2010
[15] - Secretary Clinton and Foreign Minister Lavrov Today Signed The 2000 Plutonium Management and Disposition Agreement, Department of State, 13 kwietnia 2010
[16] - The U.S.-Russian HEU Agreement: Internal Safeguards to Prevent Diversion of HEU, Oleg Bukharino, Helen M. Huntb, Science & Global Security 4/1994
[17] - NNSA Announces Elimination of More Than 400 Metric Tons of Russian HEU, National Nuclear Security Administration, 09 września 2010
[18] - Russian Nuclear Forces, 2010, Robert S. Norris, Hans M. Kristensen, Bulletin of the Atomic Scientists, Styczeń/Luty 2010
[19] - Russian strategic nuclear forces, Pavel Podvig
[20] - NATO jets intercept 3 Russian warplanes, msnbc.com, 14 września 2007
[21] - Russia slams as farce Canada's statement on Tu-160 flight, RIA Novosti, 27 lutego 2007


Mocarstwa atomowe i ich arsenały - Rozdział drugi